[ الجزء الأول ]
بنام خداوند جان وخرد * كزين برتر انديشه برنگذرد
ديباچه
أبو نصر محمد بن محمد بن طرخان بن اوزلغ فارابى ( 259 - 339 ) از خاندانى فارسي وبنيادگذار فلسفه در سرزمين اسلام كه أو را أستاذ دوم ( المعلم الثاني ) خواندهاند از پايهگذاران فلسفهء خاورى ايرانشهر است وميان انديشهء الهى اسلامى وفرهنگ كهن إيراني ودانش يوناني وعرفان گنوستيك اسكندرانى آشتى داده وبه ويژه در فلسفهء اخلاقى وسياسي كوشيده است كه بنوشته ابن باجه وابن رشد أزين سه سرچشمه سيراب گردد .
أو به گواهى نوشتهء خودش وبنوشتهء خطابي جز زبان عربى كه كتابهاى خود را به روانى بدين زبان نوشته است ( صاعد اندلسى 53 ) به زبانهاى يوناني وفارسي وسغدى وسريانى آشنا بوده ودر همين منطق ( ص 18 آغاز فصول ) دو واژهء فارسي دبيران « انجيزج ، اوارج - انگيزك ، آوردگ » را بكار برده است . أو دستور زبان يوناني وعربى را هم مىدانسته وتوانسته است كه در منطق واخلاق وسياست وموسيقى وفلسفه نگارشهاى شيوائى وروشنى از خود به يادگار بگذارد .
أو پس از فرفوريس صوري نخستين شارح يا گزارشنگار نوشتههاى أرسطو است ودر اين زمينه خود نمونهايست براي ابن الطيب عراقي وابن باجه وابن رشد در گزارش وگزينى كه از نوشتههاى أرسطو كرده است .
پس سخنان أو را ريشه وپايهء انديشههاى ابن سينا وابن باجه وابن رشد وابن طفيل وسهروردى مىتوان دانست وأو را پيشوا وبزرگ فيلسوفان عربى نويس مىتوان خواند .
ابن سبعين صوفي فيلسوف ( 613 - 668 ) أو را از ميان دانشمندان خاور زمين از هوشمند - ترين وآشناترين آنان به دانشهاى كهن وديرينه به شمار آورده تا به جايى كه ديگران ، هيچگاه بدو نرسيده بودند . ابن خلكان أو را از بزرگترين دانشمندان پس از أرسطو بر شمرده است .