نهج البلاغة ( فارسى ) — صفحة 23

استعارهء بالكنايه آنست كه « تشبيه كند چيزى را در نفس و تصريح نكند هيچ چيز از اركان تشبيه غير از مشبه . و استعارهء تخييليه » آنست كه اثبات كند از براى مشبه چيزى كه خاصه مشبه به باشد چنان كه گفت : « و اذا المنية انشبت اظفارها » تشبيه كرد در نفس منية را كه مرگست بدرنده مثل شير و مانند آن در غارت كردن و ربودن جان بر سبيل قهر . و ذكر نكرد از اركان تشبيه غير از مشبه را كه منية است و اين استعارهء بالكنايه است و اثبات كرد از براى مشبه كه منية است انشاب اظفار يعنى فرو بردن ناخنها در تن كس كه خاصهء مشبه به است و اين استعارهء تخييليه است . قسم ديگر استعاره ، استعارهء تمثيليه است مثل « اراك تقدم رجلا و توخر اخرى » و آن گذشت . نوع نهم كنايت و كنايت عبارت از آنست كه اطلاق كنند لفظى را و ازو غير معنى [ 9 ب ] اراده كنند يا ارادهء معنى اصلى ، اما غرض اصلى و مقصود بالذات غير معنى اصلى باشد چنان كه گويى « فلان كثير الرماد » . معنى اصلى اين لفظ اينست كه خاكستر او بسيارست و غرض ازين لفظ اين معنى نيست بلكه لازم اين معنى است كه آن سخاوتست از آن جهت كه بسيارى خاكستر مستلزم كثرت آتش است و كثرت آتش مستلزم كثرت طبخست و كثرت طبخ مستلزم كثرت طعام است و كثرت طعام مستلزم كثرت اطعامست بمردم و كثرت اطعام مستلزم سخاست . و همچنين است آنكه گفته‌اند « فلان طويل النجاد » يعنى بند شمشير او درازست و اين معنى اصلى اين لفظ است اما غرض لازم معنى اوست كه طول قامت است . و همچنين است آنكه شاعر گفت :