اشكال چهارگانه
از عبارت كتاب ما چنين استفاده مىشود كه در قياسهاى مركب از دو منفصله نيز اشكال چهارگانه جارى مىشود . ظاهر عبارت قطب الدين رازى در شرح شمسيه « 1 » نيز همين است ليكن خواجه در منطق تجريد « 2 » ميگويد :
چون امتيازى بين دو مقدمهء منفصله نيست شكلى از آن منعقد نميگردد .
و قبلا گفته شد كه افضل الدين كاشانى به كلى قياسيت آن را انكار نموده است . و بر فرض قياسيت و تشكيل اشكال در اعتبار و كيفيت انتاج آنها اختلاف بسيار است . و كسى كه جوياى تفاصيل آنها باشد بمنطق شفا و منطق شرح تجريد علامه و كتاب مطالع الانوار و كتب ديگر مراجعه كند .
اين سخن كه بطور اطلاق گفتهاند اشكال چهارگانه از آن تشكيل مىشود باز خالى از مناقضه نميباشد زيرا چنان كه ذكر شد گفتهاند شرط صحت قياس مركب از دو منفصله آنست كه هردو مقدمهاش موجبه باشد و اين با شرط صحت شكل دوم سازگار نيست . بنابراين شكل دوم از دو منفصله تشكيل نميشود و نسبت بساير اشكال هم همهء ضربها را ندارد . ليكن براى تصوير اشكال مثالهائى ذكر مىشود .
مثال شكل اول
هرعددى يا زوج . و يا فرد است . ( صغرى )
هامش
( 1 ) صفحه 170
( 2 ) صفحه 132