هريك با قسمتى از حيوان متحد و با قسمتى مباين هستند .
و همچنين اگر صفتى را بر يكى از انواع حمل و از بعضى از حيوان سلب نمائيم نميتوانيم حيوانيّت را از آن نوع سلب نمائيم . مثلا اگر بگوئيم . كلاغ سياه است و بعضى از حيوانات سياه نيستند نه به اين نتيجه ميرسيم كه : كلاغ حيوان نيست . و نه ثابت مىشود كه كلاغ حيوان است « 1 » .
( 635 ) و به همين جهت است كه اگر كبرى كلى نباشد . در نتيجه اختلاف حاصل شده گاهى ايجاب و گاهى سلب صادق است .
( 636 ) مثلا اگر در صغرى يكى از انواع را از نوع ديگر سلب و در كبرى همان نوع را بر بعضى از جنس مشترك بين دو نوع حمل نمايند نتيجهء صادق ايجاب است .
و بار ديگر اگر در كبرى نوع دوم را كه در صغرى سلب شده بود بر قسمتى از فصل خود حمل كنند « 2 » نتيجه صادق در اين مورد تباين طرفين و سلب نتيجه است و اين اختلاف . دليل بر عقيم بودن قياس است .
زيرا نتيجهء لازم ممكن نيست يكبار صادق و بار ديگر كاذب باشد .
مثال اگر بگوئيم :
هيچ انسانى اسب نيست . و بعضى از حيوانها اسب هستند . نتيجهء
هامش
( 1 ) شرح منطق اشارات صفحه 254 با مختصرى تغيير و تصرف
( 2 ) مصنف كتاب ما از جهت اينكه در دو دليليكه ذكر كرده مورد صدق ايجاب هردو را در يك جا و موارد صدق سلب را بعدا در يك جا ذكر نموده . به اين جهت فرض دوم را كه مورد صادق بودن سلب است در آخر آورده و ما مورد صدق سالبه هردليلى را بعد از مورد صدق ايجاب آن ذكر كردهايم به اين جهت با ترتيب متن و ترجمه اختلاف داشته و با اندكى تأمل منطبق مىشود .