شناختن مقدماتى آن از واجبات است در نظر آورد ، چنانچه ما اروپاييان با طرز حكميت مخصوص به خود بخواهيم نظرى در باب شاه ايران بدهيم اگر در حق او بىانصافى نكرده باشيم لابد به اشتباه رفتهايم .
چه اشتباهاتى كه عدهاى به همين طريق در باب ناصر الدين شاه كردهاند و من از آن جمله ذيلا دو فقره را كه در اروپا اتفاق افتاده و به خاطرم مانده است به عنوان نمونه ذكر مىكنم .
در طى سفر سال 1889 مكرر از عدهاى شنيدم كه از وضع بستر شاه صبح كه از خواب برمىخاست شكايت داشتند در صورتى كه شاه هيچ وقت در بسترى كه براى او مىگستردند نمىخوابيد و جز در بستر خاص خود در بسترى ديگر استراحت نمىكرد .
اين بستر عبارت بود از يك توشك و چند بالش و لحاف كه آن را در مفرشى مىپيچيدند و همهجا با او همراه مىبردند . چه در عمارات سلطنتى چه در زير چادر شاه هيچ وقت تخت و متكا استعمال مىكرد .
رختخواب او را هر شب بدون تغيير در روى قالى كه گاهى يكى از نمدهاى كار طهران را هم در روى آن مىانداختند پهن مىكردند به همين جهت بايستى كه يكى از مستخدمين كثيف كه مىدانسته است كه شاه فقط در رختخواب خود مىخوابد با لباس در بسترى كه خصوصا جهت شاه گسترده بودهاند خوابيده و كثافاتى را كه ديگران صبح از شاه مىدانستند از او باشد .
نمونهء ديگر آنكه در طى مسافرت شاه كمتر شهر بزرگى بود كه پس از مدتى اقامت آهونالهء تجارى را كه چيزى به شاه فروخته يا نفروخته بوده و بىآنكه شاه خواسته باشد متاعى پيش او فرستاده بودند نشنيده باشيم .
اين بازارهاى خوشباور كه شايد اگر شاه قدم به مغازهء ايشان مىگذاشت تمام دكان خود را به افتخار قدوم او تقديم مىكردند مدعى بودند كه قيمت جنسهاى فروخته شده را شاه نپرداخته يا اين كه تمام قيمت آنها تأديه نشده است .
تا آنجا كه من مىدانم اعليحضرت هميشه تمام و كمال پول صورت حسابها را مىپرداخت ، احتمال كلى دارد كه اين وجوه پس از آنكه از دست شاه خارج مىشد پيش از آنكه به دست صاحبان مال برسد اگر تمام آن لوطىخور نشده باشد قسمتى از آن به
سه سال در دربار ايران ( فارسى ) — صفحة 247
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٢٤٧