فصل ششم مسافرت به فراهان - وباى عام
يكى از خوشىهاى شاه اين است كه گاهبهگاه به سفرى دراز در ايران يا در خارج مملكت برود . گردش در داخله امرى خارق العاده نيست زيرا كه اجداد او نيز به چنين سفرهايى اقدام مىكردهاند ولى سفر به خارج ايران چنان كه مىدانيم در حين مسافرت اول اعلى حضرت شاهنشاه فرنگستان موجب تعجب عدهء زيادى از مردم گرديد .
بديهى است كه ناصر الدين شاه عزمى فوق العاده به خرج داد تا توانست كه از تختى كه اجداد او تا دم مرگ به آن چسبيده بودند موقتا كناره بجويد و به رغم عادات جاريه از سرحد مملكت خود قدم فراتر بگذارد و ثابت كند كه مردى است صاحب اراده و فطانتى عالى و افكارى بلند و عاشق كسب معلومات جديد و مايل به رساندن فوايد آنها به رعاياى خود .
ناصر الدين شاه گذشته از كارهاى تازهء ديگرى كه تا عهد او بدعت به شمار مىرفته بر هر نوع مانع از جمله مخالفت روحانيون كه به شمهاى از قدرت ايشان سابقا اشاره كرديم غالب آمده و مدارسى تأسيس كرده است كه در آنجا معلمين خارجى به شاگردان تعليماتى مىدهند كه در حداقل با معلومات پر از خرافات و كوتاهنظرانهء ملاها فرق دارد .
اين قبيل مؤسسات كه افتخار آن به شاه برمىگردد البته منتج نتايج خوب خواهد شد و از همين اكنون آثار خير آن مشهود است و لازم نيست كه انسان خيلى موشكاف باشد تا فكر جديد و روح آزادمنشانهاى را كه در ميان شاگردان جوان اين مدارس يا تحصيلكردگان آنجا وجود دارد دريابد .
براى آن كه بتوان ميزان لياقت شخصى را دريافت بايد اعمال او را در محيطى كه