ج - توسعهء آزادىهاى سازنده
245 . امام على عليه السلام : اىمردم ! به درستىكه آدم عليه السلام ، غلام و كنيز نزاد و مردم ، همه آزادند . « 1 »
246 . امام على عليه السلام : بردهء ديگرى مباش كه خداوند ، تو را آزاد آفريده است . « 2 »
د - اهتمام به خشنود سازى مردم
247 . امام على عليه السلام - در سفارشنامهاش به مالك اشتر - : در دايرهء حكومت ، مانند كسى رفتار كن كه دوست مىدارد ستايش مردم را براى خود ، ذخيره سازد و ثواب خداوند و خشنودى پيشوايش را به دست آورد . ولا قوة الّا باللَّه ! « 3 »
ه - مهربانى و دوستى با مردم
248 . امام على عليه السلام - در سفارشنامهاش به مالك اشتر - : بر دلت مهربانى بر شهروندان و دوستى و لطف به آنان را وارد ساز و بر آنان ، درندهاى آسيبرسان مباش كه خوردن شكارش را غنيمت داند ؛ چراكه شهروندان ، دو دستهاند : دستهاى برادر دينى تواند ، و دستهء ديگر ، در آفرينشْ همانند تو . لغزشهايى از آنان سر مىزند و عيبهايى بر آنان عارض مىگردد و خواسته يا نخواسته ، خطايى بر دستشان مىرود . پس به آنان ، از بخشش و گذشت خود ، نصيبى رسان ، چنان كه دوست مىدارى خداوند به تو از بخشش و گذشتش عطا كند ؛ چه ، تو بالا دستِ آنانى و حكمرانِ بر تو بالا دستِ توست ، و خدا ، بالادستِ كسى است كه تو را به ولايت رساند ؛ و خداوند ، ساماندهى كارشان را از تو خواست و تو را به وسيلهء آنان ، آزمايش كرد ؛ و خود را آمادهء جنگ با خدا مكن كه كيفر او را تاب نياورى و از عفو و مهربانى او بىنياز نيستى . . . .
بدان كه هيچ چيز به خوشگمانى زمامدار به شهروند ، واداركنندهتر نيست از نيكى زمامدار در حقّ شهروندان و سبُك كردن هزينهها بر آنان و آزاد گذاشتن ابراز
هامش
( 1 ) . الإمام عليّ عليه السلام : أيُّهَا النّاسُ ! إنَّ آدَمَ لَم يَلِد عَبداً ولا أمَةً ، وإنَّ النّاسَ كُلَّهُم أحرارٌ ( الكافى : ج 8 ص 69 ح 26 ) .
( 2 ) . عنه عليه السلام : لا تَكُن عَبدَ غَيرِكَ وقَد جَعَلَكَ اللَّهُ حُرّاً ( نهج البلاغة : نامهء 31 ) .
( 3 ) . عنه عليه السلام - في عَهدِهِ إلى مالِكٍ الأَشتَرِ - : فَاعمَل فيما وُلّيتَ عَمَلَ مَن يُحِبُّ أن يَدَّخِرَ حُسنَ الثَّناءِ مِنَ الرَّعِيَّةِ ، وَالمَثوبَةِ مِنَ اللَّهِ ، وَالرِّضا مِنَ الإِمامِ . ولا قُوَّةَ إلّابِاللَّهِ ( تحف العقول : ص 138 ) .