ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ
؛ پس از اين انحراف ، خداوند توبهء آنها را پذيرفت ، زيرا او ، نسبت به آنان مهربان و رحيم است : گذشتهء آنها را با رأفت و رحمت خود جبران فرمود .
وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا
؛ سه نفر : كعب پسر مالك ، مرارة پسر ربيع ، و هلال پسر اميّه ، بودند . از قبول توبه باز ماندند و با پذيرش توبهء ديگران ( ابو لبابه و يارانش ) « 1 » قبولى توبهء آنها به تأخير افتاد .
بعضى گفتهاند : وقتى كه از رفتن به جنگ تبوك ، سرباز زدند ، مسلمانان آنها را پشت سر گذاشتند .
فعل « خلفوا » ؛ به قرائت اهل بيت : و ابو عبد الرحمن سلمى ، « خالفوا » خوانده شده است .
بِما رَحُبَتْ
؛ زمين با وسعتش ( بر آنها تنگ شد ) اين كنايه است از تحيّر آنها در كارشان : كه گويا در روى زمين پهناور ، جايى براى سكونت خود نمىيافتند .
وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ
؛ از بسيارى وحشت و غم ، دلهايشان تنگ شده بود ، احساس دلتنگى مىكردند .
وَ ظَنُّوا
؛ دانستند ، جايى كه از خشم خداوند به آن پناه ببرند ، جز به سوى او نيست .
ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا
؛ خداوند چند مرتبه توبهء آنها را پذيرفت و بر آنها رحمت كرد تا بر توبهء خود ثابت قدم بمانند ، يا به اين جهت كه باز هم اگر از آنها گناهى سر زد در آينده ، توبه كنند ، زيرا مىدانند كه خداوند بسيار پذيرنده است ، توبهء كسى را كه توبه كند ، هر چند در روزى هفتاد مرتبه توبهء خود را به هم زند .
مَعَ الصَّادِقِينَ . . .
؛ با كسانى باشيد كه در دين خدا از نظر نيّت و گفتار و كردار راستى و صداقت ، دارند .
هامش
( 1 ) - كشّاف .