14 - اقليدس 1
بنيادگذار علم هندسه است ، وى از علوم فلسفه رشتهء هندسه را برگزيد ، و بتدوين اصول و متوسطات پرداخت .
و يكى از پادشاهان دولت يونانيان 2 دو كتاب در خزانه يافت منسوب به مردى بنام « ابلوينوس » نجار 3 ، و در آن كتابها از صنعت هندسى مجسمات خمسه و چگونگى ساختن پيكرههاى پنجگانه در كره سخن رانده بود ، آن پادشاه در جستجوى كسى برآمد كه رموز آن كتابها را براى او باز كرده ، تفسير نمايد ، سرانجام كسى جز اقليدس را نيافت ، زيرا : ( اقليدس در علم هندسه سرآمد روزگار خود بود ) 4 .
اقليدس آن دو كتاب را شرح و تفسير كرد ، و غرض ابلوينوس را از تأليف آن دو كتاب - براى پادشاه بيان داشت ، و آنگاه بر تفسير كتاب ابلوينوس مقدمهء ( صدر ) نگاشت در بيان معرفة صنعت مجسمات خمسه ، و از تأليف اين مقدمه :
« كتاب الاصول هندسهء اقليدس » 5 بوجود آمد ، وى در ( صدر ) اين كتاب « مبادى اوليه » - بديهيات - را كه تا آخر كتاب در براهين هندسى بدانها استناد مىكند ، ياد كرده است .
اين بود داستان پيدايش : « كتاب الاصول هندسهء اقليدس » كه ابو يوسف يعقوب بن اسحاق كندى آن را در يكى از رسائل خود آورده ، و من آن را بعينه در اينجا ياد كردم 6 .
شرح
( 1 ) - اقليدس نامى است بيونانى : « أيوكليدوس » ، و : « اوقليدس » نيز نوشته مىشود ، و او را :
« اقليدس الصورى » و « اقليدس المهندس النجار » نيز مىگويند ، وى در سال 323 پيش از ميلاد متولد گرديده و در سال 300 پيش از ميلاد درگذشته است ( ؟ ) ، و كتاب مشهور خود را در حدود سال 300 پيش از ميلاد تأليف كرده است .
ترجمهء احوال اقليدس در : كتاب التنبيه ، 1 : 96 - 99 ، و الفهرست ص 265 - 266 و اليعقوبى 96 ، و الطبقات 28 - 29 ، و الاخبار 62 - 65 ، و مختصر الدول 63 ، و مختصر الصوان ورق : 77 - 78 . آمده است