نام چشم نمىبود ، كورى هم تحقّق نمىيافت و اگر در عالم چيزى به نام روز نمىبود ، شب هم معنى نمىداشت .
( 1 ) پس در معنى مطلق شب بدان جهت كه به خاطر آن شب شده است مسبوق بودن به روز خوابيده . هر جا كلمهء « شب » بدون قيد گفته شود ، هر شنوندهاى مىفهمد كه قبل از آن روزى بوده است و جملهء
وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ
هر چند كه ناظر به ترتيبى است كه ميان روز و شب فرض مىشود و اينكه روزى و شبى هست و دنبال آن روزى و شبى و هر چند كه هيچ يك از اين شبها جلوتر از روزى كه بدان چسبيده است نيست .
و لكن خداى متعال در جملهء
وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ
مطلق شب را در نظر نگرفته و تقدّم آن را بر مطلق روز نفى نكرده و خلاصه نمىخواهد بفرمايد هيچ يك از شبهايى كه در اين سلسله و ترتيب قرار دارد ، جلوتر از هيچ روزى كه قبل از آن واقع است نيست .
( 2 ) پس حكم در آيه مبنى است بر متقضاى طبيعت شب و روز بر حسب تقابلى كه خداوند بين آن دو قرار داده و از آن حكم ، انحطاط ترتيب در تعاقب شب و روز استفاده شده است ، چون هر شبى كه فرض كنى عبارت است از نبود روزى كه اين شب بعد از آن فرا رسيده و قهرا جلوتر از آن روز نمىشود .
حضرت رضا عليه السلام كه فرمود روز قبل از شب بوده ، اشاره به اين معنى كرده ، مىفرمايد جلوتر قرار گرفتن روز از شب به همين است كه فعل از آن خلق نشود ، نه آن طور كه آلوسى و هر كس ديگر پنداشته كه اول روزها و شبهايى باشد و سپس براى هر يك محلى معين باشد .
و اما اينكه گفت : « پاسخ از نظر حسابش تا اندازهاى درست است » ، معنى جملهء « تا اندازهاى » را نفهميديم با اينكه كلام آن جناب صد در صد درست است و وجهى است تمام كه اساسش بر مسلّم دانستن اصول علم نجوم است كه در فرض مسلّم بودن آن ، كلام امام بالجمله درست است نه فى الجمله .