جاى داشته است . معبدى كه پيش از آمدن ابراهيم به حجاز ويران و ناپديد شده بود . از اين رو بوده كه سرزمين حجاز را سرزمين مقدسى مىشمردهاند ، تا آنجا كه مصريان پيشين ، اين سرزمين را « سرزمين مقدس » نام داده بودند . « 1 » كسانى از اين پيشتر رفته و كوشيدهاند تا دو آيهء شريفهء : « و اذ بوّأنا لابراهيم مكان البيت » « 2 » ( چون جايگاه خانه را براى ابراهيم فراهم كرديم ) و « اذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسماعيل » « 3 » ( و هنگامى كه ابراهيم به يارى اسماعيل پايههاى خانه را برافراشت ) را با همين پندار هماهنگ سازند . گفتهاند از اين دو آيه برمىآيد كه اين سرزمين از پيش زبانزد و نامور بوده است و چه بسا كعبه بر ويرانههاى معبدى كهن بنا شده ، معبدى كه از پى گذر روزگاران و پيش آمدن رويدادهاى تاريخى و جغرافيايى و پديد آمدن دگرگونىهايى طبيعى در آن سرزمين ويرانه و متروك مانده بوده تا آن كه زمينهاى فراهم شده و ابراهيم ( ع ) دوباره آن را بازساخته است . « 4 »
و اما از ديدگاه من بناى كعبه تنها كار ابراهيم و پسرش اسماعيل است و نه هيچ كس ديگر . « 5 » در اين باره خداوند مىفرمايد : « و اذ جعلنا البيت . . . انت السّميع العليم » « 6 » ( آن گاه كه ما خانهء كعبه را بازگشتگاه و پناهگاه مردم ساختيم و [ گفتيم ] از مقام ابراهيم نمازگاه برگيريد و به ابراهيم و اسماعيل گفتيم كه پاكيزه سازيد خانهام را براى طوافكنندگان و اعتكافكنندگان و ركوعكنندگان و سجدهكنندگان . و آنگاه كه ابراهيم گفت : پروردگار من ! اين [ سرزمين ] را سرزمين ايمن ساز و به مردمش - آنان كه به خدا و روز قيامت باور دارند - از فرآوردهها روزى ده ، [ خداوند ] فرمود : كسى كه كفر ورزد ، او را اندك بهره مىدهم ، آنگاه او را به عذاب
هامش
( 1 ) . همان ، 10 ، البته هيچ دليل تاريخى قابل قبولى بر اين نامگذارى در دست نيست .
( 2 ) . سورهء حج ، آيهء 26 .
( 3 ) . سورهء بقره ، آيهء 127 .
( 4 ) . احمد ابراهيم شريف ، مكة و المدينة فى الجاهلية . . . ، 176 ؛ تاريخ طبرى ، 1 / 254 ؛ بسنجيد با : تفسير قرطبى ، 2 / 120 ؛ كشاف ، 1 / 311 .
( 5 ) . مىبينيم كه در آيهء« وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْماعِيلُ »اسماعيل كه عطف بر فاعل است پس از مفعول « القواعد » آمده است . و اين نشان مىدهد آن كه به ساختن كعبه فرمان يافته بود ، تنها ابراهيم بود و اسماعيل او را در اين كار يارى داده بود ، چنان كه در گزارشهايى نيز آمده است كه اسماعيل سنگ مىآورد و ابراهيم مىساخت ( تفسير المنار ، 469 ؛ البداية و النهاية ، 1 / 156 ) ؛ بسنجيد با تفسير طبرى ، 3 / 64 - 67 ، 71 - 72 ، كه به دليل آيهء« رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا . . .رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ . . . »( سورهء بقره ، آيات 127 - 128 ) كه در آن ضميرها در ساخت تثنيه و جمع آمده است ، سازندگان كعبه را هر دو ، هم ابراهيم و هم اسماعيل مىداند .
( 6 ) . سورهء بقره ، آيات 125 - 127 .