خداى تعالى مىفرمايد :
. . . وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ
« 1 » ؛
و آنچه به دروغ بر خدا بسته و شريك حق قرار دادند همه محو و نابود شد .
. . . فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ
« 2 » ؛
تا ما به گناهان خود اعتراف كرديم آيا اينك ما را راهى هست كه از اين عذاب دوزخ بيرون آييم .
وَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ * إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَ هِيَ تَفُورُ * تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ * وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ * فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ
« 3 » ؛
و بر آنانكه به خداى خود كافر شدند عذاب جهنم كه بسيار بد منزلگاهى است مهياست ، كه چون به آن جهنم درافتند فرياد منكرى از آن آتش چون ديگ جوشان مىشنوند ، و دوزخ از خشم كافران نزديك است شكافته و قطعهقطعه شود ، هر فوجى را كه به آتش درافكنند خازنان جهنم به آنان گويند : آيا پيغمبرى براى ( رهنمايى ) شما نيامد ؟ ! آنها در جواب گويند : آرى ، رسول حق آمد ؛ ولى ما تكذيب او كرديم و ( از جهل و شقاوت ) گفتيم : خدا چيزى نفرستاده و جز اينكه شما رسولان ( به دعوى دروغ وحى ) سخت به گمراهى و ضلالتيد ، هيچ نيست ، و آنگاه گويند : اگر ما ( در دنيا ) سخن انبيا شنيده يا به دستور عقل رفتار مىكرديم امروز از دوزخيان نبوديم آنجا به گناه خود معترف شوند ( كه سودى ندارد و خطاب قهر رسد ) كه اهل آتش را ( از رحمت حق ) دورى باد .
و اضمحلّت عنكم العلل ؛ و بهانههايتان نابود شده جايى ندارد .
بعضى علل را به امراض نفسانى تفسير كردهاند ، ولى صحيح نيست ؛ زيرا مراد از علل ، عذرهاى پوچ و بهانههاست . خداى تعالى مىفرمايد :
يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ
هامش
( 1 ) . انعام ( 6 ) آيهء 24 .
( 2 ) . غافر ( 40 ) آيهء 11 .
( 3 ) . ملك ( 67 ) آيات 6 - 11 .