توقفى داشته باشيم تا از ميان آنها آنچه را كه دلايلى بر آن مساعدت كردهاند ، برگزينيم . . .
( 1 ) پيش از هر چيز ، نگاهى گذرا داشته باشيم بر تعداد سپاهيانى كه در كوفه ؛ يعنى بزرگترين پايگاه نظامى در آن وقت ، وجود داشتند ، تعداد سپاهيان در اواسط قرن اول ، چهل هزار نفر بودند كه هر سال ، ده هزار نفر از آنان در جنگ شركت مىكردند « 1 » .
اين تعداد ، از زمانى كه امام ، كوفه را به پايتختى برگزيد ، افزايش يافت ؛ زيرا مهاجرت به سوى آن فزونى گرفت و همراه آن حضرت هزار نفر براى شركت در جنگ صفين خارج شدند كه هشت هزار نفر از غلامانشان همراه آنان بودند « 2 » .
( 2 ) بعضى از اظهار نظرها نيز وجود دارد كه برخى از شخصيتها بيان كردهاند و دلالت بر اين دارند كه آمار سپاه در آن هنگام ، به صد هزار نفر بالغ مىشد ، زيرا « سليمان بن صرد خزاعى » در مورد صلح بر امام حسن عليه السّلام اعتراض نمود و به آن حضرت گفت : « شگفتى من از بيعت تو با معاويه پايان نمىيابد در حالى كه يكصد هزار رزمنده از مردم عراق ، همراه تو هستند » .
( 3 ) در بعضى از نامههاى مردم كوفه به امام حسين نيز آمده است . « ما صد هزار نفر ، همراه تو هستيم » . و به نظر من ، اين رقم ، خالى از مبالغه نيست و تعداد ، خيلى از آن كمتر بود . . . اما ساكنان كوفه : آمارى از آنان به دست نياورديم ، ولى مؤكد آن است كه آنان چندين برابر تعداد افراد سپاه بودند ؛ زيرا بسيارى از صاحبان مشاغل ، حرفهها و بازرگانان ، جزء سازمان نظامى نبودند . . . و پس از
هامش
( 1 ) صلح الحسن ، ص 114 .
( 2 ) الامامة و السياسة ج 1 / 93 تعداد صد و نود هزار نفر ذكر كرده است .