اين بررسى كوتاه ، در مورد تعداد سپاهيان و ساكنان كوفه ، در برابر آن گفتهها ، ميان دو امر متوقف مىشويم :
( 1 ) اوّل : قبول و تصديق نمودن هر چيزى كه در مورد فراوانى سپاه گفته شده است ؛ زيرا ابن زياد ، در كوفه ، بسيج عمومى اعلام كرد و هيچ فرد بالغى باقى نمانده بود مگر اينكه براى جنگ با حضرت حسين عليه السّلام خارج شده بود و هر كس تخلف نموده بود ، سرنوشتش اعدام و يا زندان بوده است تا آنجا كه در كوفه ، هيچ وسيلهاى از وسايل نقليه نمانده بود مگر اينكه آن را براى انتقال دادن مردم به سوى ميدان جنگ به كار گرفته بودند و اگر گفته شود تعداد سپاهيان يكصد هزار نفر و يا بيشتر بوده در اين امر هيچگونه مبالغهاى وجود ندارد .
( 2 ) دوّم : تشكيك در آن تعداد فراوان است ؛ زيرا بيشتر سربازان ، جنگ با امام را عظيم دانستند و در صحرا پاى به فرار نهادند ، علاوه بر اينكه گروه بزرگى از افراد سپاه در اردوگاه نخيله همراه ابن زياد بودند ، بنابراين ، سپاهى كه به سوى كربلا براى جنگ با امام سرازير شد به آن تعداد زيادى نبود كه بعضى از مورخان آن را معتقد بودهاند .
گمان غالب اين است كه روايتى از امام صادق عليه السّلام رسيده است كه سى هزار نفر براى جنگ با امام پيش آمدند ، نزديكترين گفته به شمار سپاهيان مىباشد ؛ زيرا اين شمار و بيش از آن در جنگ با ريحانهء رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله شركت نمودند .
( 3 )
فرماندهان نظامى
مورخان ، نامهاى بعضى از فرماندهان لشكر را كه در فاجعهء كربلا شركت نمودند براى ما بيان داشتهاند ، آنها عبارتند از :