تخصيص داده شده است ، كه اين آثار در مجموعه نسخههاى خطى موسسه شرقشناسى فرهنگستان علوم شوروى وجود دارند و از رودكى ( سالهاى 41 - 940 ) شروع شده و به كمالالدين اسماعيل اصفهانى ( سال 1237 ) خاتمه مىيابد « 1 » .
اين توصيفها بر اساس طرح وسيعى انجام شده است كه در مجموعه كاتالوگ ( فهرست ) ده جلدى تحت عنوان : « توصيف نسخهء خطى تاجيكى و فارسى موسسه شرقشناسى » به كار رفته و شرح آن در جلد اول « توصيف » توسط ميكلوخا - ماكلاى بيان شده است .
اصول توصيف علمى مربوط به آثار ادبى ، توسط گروه ايران بخش نسخههاى خطى شعبه لنينگراد موسسه شرقشناسى به سرپرستى پروفسور آ . ا ن . بولديرف تهيه شده است .
مؤلف جلد حاضر براى تنظيم مطالب از اصل توالى تاريخى پيروى مىكند : يعنى عمدهى ساختار كار و محور اصلى را نويسنده يا شاعرى تعيين مىكند كه اثر متعلق به اوست . نويسندگان به ترتيب تاريخى مطابق با سال فوت آنها قرار مىگيرند ( زيرا اين تاريخ ، طبق قاعده ، مشخص تر و موثقتر از تاريخ تولد آنهاست ) . آثار يك نويسنده نسخه نيز به ترتيب نوشتن آنها از قديمىترين تا جديدترين آنها قرار مىگيرند ؛ و در صورت مشخص نبودن تاريخ آنها ، اين آثار از برجستهترين و معروفترين تا آثار كم تر شناخته شده مرتب شدهاند . در آخر نيز آثارى هستند كه عادتاً به نويسنده اثر نسبت داده شدهاند .
مؤلف تلاش مىكند تا همه نسخهء خطى مربوط به يك نويسنده را يك جا جمع كند كه امكان بررسى هر چه كاملتر مجموعه آثار ادبى هر نويسنده بوجود آيد . براى مثال ؛ علاوه بر ديوانها ، كليات و آثار مجزا ، قطعههايى نيز از هر ديوان به انضمام مجموعه اشعار و آثار شعرى مربوط بدان نويسنده يا شاعر ، نيز آورده مىشوند .
به طور كلى يك كارجديد در مقايسه با مجموعههاى موجود نسخههاى خطى ، جدا كردن اجزا مجموعهها و جُنگها به عنوان يك واحد مستقل براى توصيف است . چرا كه شاعران در اين گونه اجزا نوشتههاى بسيارى شامل صدها بيت را جا دادهاند .
دراين مجموعه فهرستهاى توصيفى نسخهء خطى ، روش كار چنين است كه در صورت تكرار نام يك مجموعه ، خوانندگان به شمارهاى كه شامل ويژگىهاى مذكور هستند ، ارجاع داده مىشوند . به همراه نام هر نويسنده نسخه ، در آخر ، توصيفهاى نسخههاى خطى و شرح ( تفسير ادبى ) آثار او نيز آورده مىشود ، زيرا در اين تفسيرها ، اشعار تفسير شده نقل قول مىشوند ، و اغلب آنها اشعارى هستند كه در نسخههاى اوليه بودهاند و يا حتى بعدها در تركيب ديوانها از ميان رفتهاند .
در مورد ديگر جزييات كار حاضر براى بررسى نسخهء خطى آثار ادبى ، بايد خاطر نشان كرد كه مؤلف اطلاعات زير را به عنوان مطالب لازم براى وارد كردن به اين اثر ضرورى دانسته و قسمتى را به « نويسنده نسخه » ( اطلاعات مختصرى از زندگى نامه ) اختصاص داده است . براى مثال ؛ نام شاعر ، نام ادبى او ، تاريخهاى مهم زندگى ، محل تولد و فوت ، اسامى فرهنگى دوستان اصلى او و جايى كه شاعر در آن مشغول فعاليت ادبى بوده ، مشخص شدهاند . اطلاعات زندگىنامه هر جا كه ممكن باشد ، بدين ترتيب با اشاره به ويژگى كلى و مختصر تمام مجموعه ادبى شاعر پايان مىيابد .
قسمت مربوط به « ويژگى آثار » در صورت امكان شامل ويژگى آخرين نقد اثر مورد بررسى است . در صورتى كه موضوع مورد بررسى ، ديوان باشد ، ويژگىهاى حجم ، ساختار و محتوا نيز در اين قسمت جاى مىگيرند .
در قسمت اصلى كار حاضر يعنى « ويژگى نسخه » ، مقايسه نسخه مورد بررسى با آخرين نقد آن بر اساس حجم ( تعداد بيتها ) ، ساختار و تركيب آثار شعرى ( براى ديوان ) انجام مىشود و در صورت عدم وجود آخرين نقد ، اين مقايسه با نسخههاى سنگى يا ديگر نسخهها صورت گرفته است . اصل مهم براى توصيف ، تحليل مقايسهاى متن انتخابى لازم است . زمانى كه موضوع مورد بررسى ، نسخه خطى نادرى باشد ، اين تطبيق و مقايسه به صورت كلى انجام مىشود . تطبيق جز به جز نسخههاى خطى مجموعه ما به لحاظ حجم ، ساختار و بعضا شباهت متنى با نمونههاى موجود ( يعنى با نسخههاى ايرانى جامع سالهاى اخير ) در برخى موارد امكان تصحيح مطالب چاپ شده را مىدهد ؛ زيرا سبب توجه به واريانت ديگر نسخهها و بندها و اشعار مجزايى مىشوند كه توسط ناشران مورد توجه قرار نگرفتهاند .
هامش
( 1 ) . ان . د . ميكلوخا - ماكلاى ، توصيف نسخهء خطى فارسى و تاجيكى موسسه شرق شناسى ، چاپ اول ، صفحات 6 - 7 .