2 - زمان عبارت از جسمي است محيط بهمهء أجسام عالم كه عبارت از فلك معدل النهار باشد .
3 - زمان عبارت از حركت معدل النهار است « 1 » .
4 - زمان عبارت از مقدار حركت است وناشى از تقدم وتأخّر است . تقدم وتأخّر اجزاء حركت كه غير مجتمع الوجودند « 2 » ، چنانكه بيايد ، واين گفتار ، عقيدهء أرسطو وپيروان اوست وآنچه صاحب كتاب در باب حركت بيان كرده است وگفته است كه زمان مقدار حركت وعرضى است تابع آن ، بيان نظر أرسطو است كه ما اكنون درصدد تقرير اين عقيدة هستيم وبعد از فارغ شدن از بيان آن ايرادات مذاهب نادرست را در اين باب با پاسخهاى آن در اين باب تذكر خواهيم داد .
اكنون گوئيم : هرگاه فرض كنيم كه جسمي در مسافت معين وبمقدار معين از سرعت حركت كند ومجددا جسم ديگرى را فرض كنيم كه در همان مسافت وبا همان مقدار از سرعت حركت كند ، شكى نيست كه اگر در مبدأ شروع حركت متفق باشند در ترك وپايان آن هم متّفق خواهند بود .
حال اگر جسم مفروض أول شروع بحركت كند وسپس دومين بحركت درآيد ، لكن هر دو با هم متوقف شوند در اين صورت بناچار در آن فاصله شروع أول وترك دومين « 3 » ، امكان قطع مسافتى كمتر از كل مسافتى كه أولى طي كرده است مىباشد « 4 »
و
هامش
( 1 ) - نه خود معدل النهار .
( 2 ) - قيد توضيحي است چون تقدم وتأخر خودبخود از أمور غير مجتمع الوجودند .
به هرحال گويد : زمان مقدار حركت است كه ناشى از تقدم وتأخر حاصل در اجزاء حركت مىباشد .
( 3 ) - يعنى همان يك لحظه يا چند لحظه كه أولى حركت كرد ودومى نكرد .
( 4 ) - مىخواهد بگويد كه همان لحظه كه بين شروع أول وتأخير دوم است ، امكان حركتي هست كمتر از كل حركتي كه أولى طي كرده است وقهرا اين فاصله ومقدار از لحاظ مسافت در پايان نمودار مىشود كه آنچه ديرتر حركت كرده است مسافت كمترى را طي كرده است ، چه مقدار كمتر ؟ . هر مقدارى كه باشد پس تقدم وتأخر حاصل مىشود ومعنى تقدم وتأخر يا قبل وبعد همان معنى زمان است .