تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي ) — صفحة 6

مساهمون: محمد مؤمن بن محمد زمان الطبيب التنكابني ( حكيم مؤمن )

ص٦

يا طمعت بويا هر دو تكلين بمعنى ساروج كردن وسيراب نمودن وبهره برداشتن آمده ومراد از ومهيا ساختن بعضي ازادويه است بجهة نفوذ وسرعت تأثير ودفع كردن تنقل وكثافت آن خواه باحراق باشد يا به عمل ديگر تصعيه آنچه به آتش اجزاى أو را صعود فرمايند ولطيف أو را اخذ كنند حرف الثاء ثمنش لغة يوناني است ومراد از وهرچه از نباتات ما بين درخت وگياه باشد ثمره بارنباتست مثل خوشه وميوه أمثال آن ثقيل بمعنى گران است برطبع وودر فعل بوده سريع النزول نباشد حرف الجيم جريش نيم كوفته كه بلغور نامند جرفله براء مهمله زمين سنكلاخ جبر كسر عضو شكسته را بستن جالى بمعنى پاك كننده است وقفل آنرفع كردن رطوبات لزجه از مسطح عضو مانند انذروت وهر جالى متين طبع است اگر چه بيقوه مسهله باشد با جاذب بمعنى كشنده است به طرف خود وفعل أو تحريك فضلات است به سبب حرارت از مكان آن بجانب خود مثل ثافسيا وآنچه شديد الجذب باشد بيكان وخار را از عمق بدن مىكشد مثل گوشت حلزون جامد بمعنى بسته شده است كه در شان أو پسيلان باشد وبالفعل سايل نباشد مثل موم جمة بفتح أول وثاني آب كرد آمده وجمعشده وجزو چيزى جفاف خشكى حرف الحاء حامض بمعنى ترش است وفعل أو تلطيف وتفتيح وتقطيع وثقيه مجارى وتبريد وبتحفيف وتسكين صفراء واطفاء شدن خون وتوليد رياح ومضر بر اعصابست وهر چه زبانرا اندك بكرد وباقليل جلا وغدوبه وتقطيع باشد حامض نامند حكاكه آنچه از سائيد دو چيز پيدا شود حلو هرچه زبانرا منبسط سازد واندك حرارت در أو احداث كند ولذيذ باشد شيرين نامند وفعل آن نزج وتليين وجلا است وكثير الغذاء ومحبوب قوتها ومعطش باشد خريف بمعنى گزنده است كه اجزاء آندر زبان فرو رفته وبسيار بكزد وتفريق اجزاء أو نمايد وفعل آن تحليل وثقيه وتعفين أو حراق وتلطيف است بجهته شدت حرارت حاد بمعنى شد است وآنمر كتب از تلخى وحرافتست وفعل أو مثل فعل اجزاء أو است حلاق سترنده حمول أعم از فتيله وفرزجه است حب آنچه در ثمر بازر باشد وبيغلاف مثل گندم وجو حمل بار نباتات أعم از ثمر ومثابه ثمر است حليب شيرهء تخمها وغير آن وشير تازه دوشيده است حشيش گياه خشك وشپه بخشك شده ديوبند مخصوص نباتيست كه برروى زمين پهن نبوده با ساق باشد وبحد ثمش نرسد حرف الخاء خاثر آنچه اجزاء خلط را بهم آورد خفيف بمعنى سبك وانچه برطبع احتمال آن آسان بوده سريع النزول باشد خمل بمعنى پرز است ودر ادويه هرچه شبيه بپرز برسطح أو ظاهر باشد مثل آنچه برروى به مىباشد خاتم بمعنى تمام كننده وعبارة از أو چيزيستكه به سبب تخفيف درسطح جراحت تفرقى نگذاشته پوست پوست بروياند خلع بيرون رفتن سر استخوان است از مكان خود خيلع سست خلعلع اسم صبغ است خروء سير طيور حرف الدال وسم هرچه زبانرا نرم واجزاء أو رامنبسط نمايد بي احداث حرارت وبه فارسي چرب نامند وفعل أو ترطيب ويلتين وارخاء بي احداث سخوثه است دواء مطلق انكه تأثير بكيفيت كند وجزو بدن نشود دواء غذائى آنكه تأثير كيفيت أو زيادة بر تأثير كميته أو باشد دواء سمى آنكه بكيفية تأثير أو موافق مزاج بوده بالخاصيه كشنده باشد مثل افيون دابق آنچه بجهته لزوجه كثيفة بدست حسد مثل دبق دهني آنچه در جوهر أو چربى موجود باشد وباعث سرعت اشتعال أو كرد ومثل مغزها وتخمها دلوك بمعنى ماليدن است ومراد از أو آنچه از سنونات كه باانگشت بردندان بمالند حرف الذال وفربد بوى ذر ور آنچه سائيده بي مايع برعضو بپاشند ذو الخاصية آنكه تأثير بصورة نوعيه كند أعم از آنكه زهر باشد يا دفع زهر كند حرف والراء رض كوفتن رخو نرم وسست برخض بفتح أول وثاني بناز پرورده ودر ادويه هرچه نازك وزود شكن باشد رزين آراميده ومرد بردبار ودر ادويه آنچه درمتانة وخوش جوهري تمام باشد رادع آنكه مواد را مانع از ريختن به عضو شده اعضا را قابل ورود آن نسازد وردع مقابل جذبست رمص رطوبة غليظ كه در أطراف پلك چشم جمعشده چسبنده باشد روى الكيموس آنچه از أو أخلاط غير معتدل القوام والكيفية متكون شود برجيع فضله هضم أول انسان رسوب ته نشين مايعات وآنچه در مايعات وآنچه در مايعات اندازند وبر روى آن نايستدر أسب نامند روث سركين حيوانات الزاء باشد ودر ادويه آنچه برسطح أو چيزى شبيه بموى تازه باشد مزغب نامند حرف الستين سايل آنچه اجزاء أو درجهات حركت كند أعم از آنكه اتصال اجزاء ومنقطع شود يا نشود مثل آب وروغنها سباخ شوره زار سبط بي كره ساحل كنار دريا سنون آنچه بدندان بپاشند وبمالند ومقوى جوهر أو باشد سم به فارسي آنچه زهر مانند وبه سبب ضدية كيفيت وخاصيت مزاج را فاسد سازد مانند شپش بيحق آنچه بسيار نرم سائيده باشند سهك بد بو شدن گوشت وبوى عرق كه از بدن آيد سهل زمين نرم حرف الشين شطب بضم أول وثاني از قانون الأدب جوهر شمشير وبفتح أول وسكون ثاني از قاموس اللغة صدا گرديدن ودور شدن وپوست باز كردن ودرادويه آنچه باين صفات باشد مشطب گويند شجر نباتى كه باساق خشنبى باشد وگامل أو انكه با اجزاء تسعه برانى باشد وآن ثمر وورق وليف وصمغ وبزر وقشر واصل وعصاره وحب است مثل درخت خرواشرف بضم أول وفتح ثاني كنكرهاى كوشك ودر ادويه آنچه دراطراف زوايد وبرآمدگى داشته باشد مشرف نامند شمه آنچه بو كنند شر بفتح أول وثاني دريدن پلك چشم زيرين شامخ كوه بلند شدق بفتح أول وسكون ثاني فراخى گوشه ء دهان شدخ بفتح أول وسكون ثاني سر شكستن وفراخى سفيدى برروى أسب وشدن عضل معنى ازبهم بازشدنست حرف الصاد واصفيق پوست درست صفق بفتح أول وسكون ثاني آب كه براديم يا مشك نوريزند پس زرد گردد وبمعنى طرف وكنار ودر نباتات