و امّا در اطلاقيّات ضرور نيست اگر چه افضل است . و در صورت تعسّر در حصريّات يا عدم امكان ، ذكر را در اوقات متقاربه توزيع و در خلال آن از چهار چيز اجتناب نمايد :
مخالطهء با عوام ، و كثرت كلام ، و كثرت منام و كثرت طعام . [ 122 ]
چهاردهم ، جوع و كم خورى :
و افضل آنست كه باعث ضعف از سلوك نشود ، و احوال را مشوّش ندارد . و آن نيز از جملهء شروط مهمّه است . و قول حضرت صادق : الجوع إدام المؤمن و غذاء الرّوح و طعام القلب ، [ 123 ]
بيان اين مرحله است .
و افضل اصنافش صوم است و گاه آن لازم است ، چنانچه در
هامش
[ 122 ] - يكى از اساتيد بنده براى حقير نقل كردند كه مرحوم آية الحق آخوند ملاحسين قلى همدانى رضوان الله عليه در مكتوبى كه به آقاى آقا سيد على ايروانى رحمة الله عليه در جواب نامهء ايشان نوشتهاند چنين مرقوم داشتهاند :
عليك بقلَّة الكلام و قلَّة الطَّعام و قلَّة المنام و تبديلها بذكر الله الملك العلام .
و اين بيت چه خوب اين آداب سلوك را به اختصار بيان كرده است :
صمت و جوع و سهر و عزلت و ذكرى به دوام * ناتمامان جهان را كند اين پنج تمام
[ 123 ] - اين حديث جزئى از حديث مروى است و تمام آن را در « تحفة الملوك » مرحوم شيخ جعفر كشفى تقريبا در سدس آخر كتاب آورده است و آن اينست :
ما من شيء أضرّ لقلب المؤمن من كثرة الأكل و هي مورثة شيئين : قسوة القلب و هيجان الشّهوة . و الجوع إدام للمؤمن و غذاء للرّوح و طعام للقلب و صحّة للبدن .
و اصل اين حديث در « مصباح الشريعة » باب چهل و يكم است كه به همين عبارت با مختصر تغييرى در لفظ آورده است و إسناد به حضرت صادق عليه السّلام داده است .