منوط است ، و ملازمت آنها و رسيدن به منزل به يكديگر مربوط است .
و تعداد منازل راه و عقبات نفس و خطرات سفر در اين مقام بىمحلّ و چنانچه ذكر آنها لازم باشد ذكر احوال جوارح و اعضاء كه فقه بدن است نيز بايد كرد ، چه آنها نيز از منازل سفرند .
پس مهمّ ، ذكر اموريست كه به واسطهء آنها اين راه خطرناك طىّ مىشود ، و طالب به مقصد مىرسد .
و شرح اين امور آنست كه : طالب بعد از فحص و نظر چون به اسلام و ايمان اصغر مىرسد اوّل چيزى كه بر اوست تحصيل علم است به احكام ايمان به طريقى كه مذكور شد ، و طلب العلم فريضة على كلّ مسلم و مسلمة [ 105 ] به اين دالّ است . و كسى كه از اين علم خالى
هامش
[ 105 ] - بدانكه روايت « طلب العلم فريضة على كلّ مسلم »
از روايات مشهوره و مستفيضه است و ليكن با لفظ « مسلمة » عطف بر لفظ مسلم فقط در چند مورد معدودى مرفوعا روايت شده است .
اوّل در « مصباح الشريعة » در دو مورد : يكى در باب سوم كه فرموده است : قال رسول اللَّه صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : طلب العلم فريضة على كلّ مسلم و مسلمة ، و هو علم النفس .
و ديگرى در باب شصت و دوم كه فرموده است : قال النبىّ صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : طلب العلم فريضة على كلّ مسلم و مسلمة ، أى علم التّقوى و اليقين .
دوّم در مقدّمهء كتاب « معالم الأصول » كه از كلينى روايت مىنمايد ولى معلوم نيست كه اين لفظ را نسّاخ اضافه كردهاند يا به خطَّ خود صاحب المعالم بوده است زيرا در نسخه هاى « كافى » بدون لفظ « مسلمة » روايت شده است . سوّم در ج 1 ص 4 از « محجة البيضاء » از غزالى نقل كرده است گرچه در خود « احياء العلوم » ج 1 ص 3 از اين لفظ خالى است .
چهارم روايتى است كه در ج 1 « بحار الانوار » ص 57 از « غوالى اللَّئالى » نقل كرده است كه : قال النبى صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : طلب العلم فريضة على كلّ مسلم و مسلمة .
پنجم در صفحهء اول از مقدّمهء تفسير « مجمع البيان » گويد : و قد صحّ عن النّبى صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم في ما رواه لنا الثّقات بالأسانيد الصحيحة مرفوعا إلى إمام الهدى و كهف الورى أبي الحسن علىّ بن موسى الرّضا عليه السّلام ، عن آبائه سيّد عن سيّد و إمام عن إمام إلى أن اتّصل به عليه و آله السّلام إنّه قال : طلب العلم فريضة على كلّ مسلم و مسلمة فاطلبوا العلم من مظانّه - الحديث .
و اما طرق ديگر از اين روايت از لفظ « مسلمة » خالى است چنان كه در همين جلد از كتاب « بحار » در ص 55 از « امالى » شيخ با اسناد خود از حضرت رضا از پدرانش از امير المؤمنين عليهم السّلام روايت كرده است كه : قال : سمعت رسول اللَّه صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم يقول : طلب العلم فريضة على كلّ مسلم فاطلبوا العلم من مظانّه . . . الحديث .
و ظاهرا متن اين روايت متن همان روايتى است كه از تفسير « مجمع البيان » آورديم و ليكن در آنجا با عطف كلمهء و مسلمة آمده است و در اينجا بدون عطف .
و در ص 56 از « امالى » شيخ با سند مجاشعى از حضرت صادق از پدرانش از رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم روايت كردهاند : قال رسول الله صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : العالم بين الجهّال كالحىّ بين الأموات . . . الى أن قال : و إنّ طلب العلم فريضة على كلّ مسلم .
و در همين صفحه از « بصائر الدرجات » روايت كرده است از حضرت صادق عليه السّلام قال : قال رسول الله صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : طلب العالم فريضة على كلّ مسلم . ألا إنّ الله يحبّ بغاة العلم .
و در همين صفحه از « بصائر الدرجات » ايضا نقل مىكند از حضرت صادق عليه السّلام قال امير المؤمنين عليه السّلام : قال رسول اللَّه صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : طلب العلم فريضة على كلّ مسلم .
و ايضا در ص 14 از « روضة الواعظين » از امير المؤمنين عليه السّلام روايت مىكند ، قال : الشّاخص في طلب العلم كالمجاهد في سبيل الله . إنّ طلب العلم فريضة على كلّ مسلم . . .
و ايضا در ص 51 از « روضة الواعظين » از رسول اللَّه روايت مىكند كه فرمود :
اطلبوا العلم و لو بالصّين ، فإنّ طلب العلم فريضة على كلّ مسلم .
بارى با آنكه در اين روايات لفظ « مسلمة » نيامده است و ليكن به طور مسلَّم مراد زنهاى مسلمان نيز هستند ، چون لفظ « مسلم » براى جنس آمده است در مقابل كافر ، نه آنكه مراد مرد مسلمان باشد در قبال زن مسلمان و البته در اين قسم تعبير كه جنس مراد است نظر به تذكير ندارد چنان كه در اشباه و نظاير آن كه احكام شريعت را بر موضوع جنس آورده است همين معنى مراد است . مثل آنكه مىفرمايد : المسلم من سلم المسلمون من لسانه و يده
يا آنكه مىفرمايد : المهاجر من هجر السّيّئات
كه نظر به تمام افراد جنس مسلمان و مهاجر است بدون مدخليّت ذكوريّت و اناثيّت .