از هر عضوى كه صادر گردد لغو است . و أهمّ آنچه عطاى حظَّ او از ايمان لازم است از اعضاء قلب است كه امير بدن است و ايمان آن به ساير اعضا و جوارح متعدّى و سارى است چنانچه در حديث زبيرى و حمّاد گذشت . پس مراقبت احوال او در جميع احوال واجب ، و ايمان آن به ذكر و فكر است و از آنست كه در احاديث عديده افضل عبادات را تفكَّر و تذكَّر فرمودهاند .
و از اين جهت است كه در صحيفهء الهيّه فرموده : وَلَذِكْرُ اللَّه أَكْبَرُ 29 : 45 ( سورهء عنكبوت آيهء 45 ) و غايت ايمان به آن حاصل مىشود : ألا بِذِكْرِ اللَّه تَطْمَئِنُّ الْقُلوبُ 13 : 28 ( سورهء رعد آيهء 28 ) . و چنانچه قلب از آثار ايمان خود باز ماند ساير اعضا نيز باز مانند : وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَه شَيْطانا فَهُوَ لَه قَرينٌ 43 : 36 ( سورهء زخرف آيهء 36 ) .
و چون جميع اعضاء و جوارح را از نصيب آنها از ايمان محظوظ و آنها را بر حظوظ خود معتاد و از سركشى محفوظ ساخت ، به عالم مجاهده پردازد و از مرافقت أبناء زمان و اولياء شيطان و مقتضيات و هم و شهوت و غضب و عادات و رسوم به مقتضاى لا يَخافونَ 5 : 54 [ فِى اللَّه ] لَوْمَةَ لائِمٍ 5 : 54 ( سورهء مائده آيهء 54 ) رحلت و هجرت ، و به عالم عقل [ 93 ] پيوندد و عساكر آن را با خود يار و به محاربهء حزب هوى و هوس و جند ابالسه آغازد .
و اين مرحله نه چنانست كه بالكلَّيّه مؤخّر از جميع مراحل سابقه باشد چه بسى از آثار ايمان جوارح به صلاح باطن منوط و بسى
هامش
[ 93 ] - مراد از عالم عقل در اينجا عالم روح و جبروت نيست چون آن بعد از جهاد اكبر است نه قبل از آن ، بلكه مراد ترك ما سوى است .