در آن راه ندارد و اشتباه در آن پيش نمىآيد ، متشابه آن است كه بين دلالت بر مقصود ، و دلالت بر غير مقصود اشتباه مىشود . در اخبار به همهء اين موارد اشاره شده است ، تحقيق كامل و شرح و تفصيل تمامتر در ضمن تفسير قول خداى تعالى «
مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ
» ( بعضى از آيات محكم است كه همان سر چشمه و منبع اصلى كتاب خداست . سوره آل عمران - آيه 5 ) مىآوريم .
ناسخ به نسخ كلّى در قرآن آيهاى است كه حكم ثابتى را كه در شريعت ديگر يا در اين شريعت بوده ، نسخ كند .
منسوخ آيهاى است كه حكم ثابتى كه در آن آمده است نسخ شده باشد و ناسخ به نسخ جزئى عبارت از آيهاى است كه حكم را به شخص بياورد و حكم ديگرى را از آن شخص بردارد ، و در مقابل منسوخ به اين نسخ آيهاى است كه حكم آن از اين شخص نسخ شده و برداشته شده باشد .
و ناسخ به آن آيهاى گفته مىشود كه به شخصى تعلق گيرد و منسوخ آيهاى است كه به همين شخص تعلق نگيرد .
بنا بر اين ناسخ به نسخ جزئى جز در متشابهات نمىباشد . و تحقيق كافى نسخ در سورهء بقره طى آيهء : «
ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ . . .
تا آخر » خواهد آمد .
عامّ : آيهاى است كه حكم آن عامّ است و شامل جميع اشخاص و جميع احوال مىشود . خاص : آيهاى است كه حكم آن مخصوص به شخص خاص و حالت خاص است . بنا بر اين عام در مقايسه با يكى از معانى محكم يك معنى دارند ، و همچنين است خاص و متشابه . و ناسخ و منسوخ و عامّ و خاصّ به اين معنى را جز خواصّ از اولياء خدا كسى نمىداند ، زيرا مصاديق خاصّها و متشابهات و ناسخها و منسوخها به اين معنى خود متشابهات هستند كه شناخت آنها جز با بصيرت و آگاهى از جانب خدا ممكن نيست .