ترجمه خطبه 13
( روز جمعه سال 36 هجرى پس از پايان جنگ در مسجد جامع شهر در نكوهش مردم بصره فرمود )
عوامل سقوط جامعه ( روانشناسى اجتماعى مردم بصره )
شما سپاه يك زن ، « 1 » و پيروان حيوان « شتر عايشه » بوديد ، تا شتر صدا مىكرد مىجنگيديد ، و تا دست و پاى آن قطع گرديد فرار كرديد « 2 » .
اخلاق شما پست ، و پيمان شما از هم گسسته ، دين شما دو رويى ، و آب آشاميدنى شما شور و ناگوار است . كسى كه ميان شما زندگى كند به كيفر گناهش گرفتار مىشود ، و آن كس كه از شما دورى گزيند مشمول آمرزش پروردگار مىگردد . گويا مسجد شما را مىبينم كه چون سينهء كشتى غرق شده است ، كه عذاب خدا از بالا و پايين او را احاطه مىكند ، و سرنشينان آن ، همه غرق مىشوند .
و در روايتى است : سوگند به خدا ، سرزمين شما را آب غرق مىكند ، گويا مسجد شما را مىنگرم كه چون سينهء كشتى يا چونان شتر مرغى كه بر سينه خوابيده باشد بر روى آب مانده است . « 3 » و در روايت ديگر : مانند سينهء مرغ روى آب دريا .
و در روايت ديگرى آمده : خاك شهر شما بد بوترين خاكهاست ، از همه جا به آب نزديكتر « 4 » و از آسمان دور تر ، و نه دهم شرّ و فساد در شهر شما نهفته است ، كسى كه در شهر شما باشد گرفتار گناه ، و آن كه بيرون رود در پناه عفو خداست . گويى شهر شما را مىنگرم كه غرق شده ، و آب آن را فرا گرفته . چيزى از آن ديده نمىشود ، مگر جاهاى بلند مسجد ، مانند سينهء مرغ بر روى امواج آب دريا ! .
ترجمه خطبه 14
( قبل از آغاز جنگ جمل در نكوهش شهر بصره و مردم آن ديار مانند خطبهء پيشين فرمود )
نقش عوامل محيط در انسان
سرزمين شما به آب نزديك « 5 » و از آسمان دور است ، عقلهاى شما سست و افكار شما سفيهانه است پس شما نشانهاى براى تيرانداز ، و لقمهاى براى خورنده ، و صيدى براى صيّاد مىباشيد ! .
هامش
( 1 ) چون عايشه بر شترى بنام عسكر سوار بود ، آن جنگ را جنگ جمل ( شتر ) ناميدند .
( 2 ) جنگ جمل دو روز طول كشيد . « شرح ابن ابى الحديد ج 1 ص 262 »
( 3 ) در تاريخ آمده است كه شهر بصره دو بار در آب غرق شد : يكى در زمان خلافت القادر باللّه خليفهء عبّاسى و ديگرى زمان القائم بامر اللّه همانگونه كه امام خبر داد تنها قسمت بالاى مسجد جامع بصره چون سينهء مرغى از روى آب پيدا بود .
( 4 ) اشاره به علم اكولوژىyqohocEتأثير عوامل زيست محيطى در افكار و اخلاق انسان است كه عوامل جغرافيايى در مناطق گوناگون زمين أثرات متفاوتى در رفتار و افكار انسانها دارد .
( 5 ) منجّمان با رصد كردن دريافتهاند كه دورترين نقطهء زمين از معدّل النّهار ، منطقهء ابلّه ( مركز شهر بصره است ) « شرح ابن ابى الحديد ج 1 ص 468 » .