2 اقسام راويان حديث
افرادى كه حديث نقل مىكنند چهار دستهاند ، كه پنجمى ندارد .
اول - منافقان نفوذى
نخست منافقى كه تظاهر به ايمان مىكند ، و نقاب اسلام بر چهره دارد ، نه از گناه مىترسد و نه از آن دورى مىجويد و از روى عمد دروغ به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نسبت مىدهد .
اگر مردم مىدانستند كه او منافق دروغگو است ، از او نمىپذيرفتند و گفتار دروغين او را تصديق نمىكردند ، اما با ناآگاهى مىگويند او از اصحاب پيامبر است ، رسول خدا را ديده و از او حديث شنيده ، و از او گرفته است ، پس حديث دروغين او را قبول مىكنند .
در صورتى كه خدا تو را از منافقين آنگونه كه لازم بود آگاهاند ، و وصف آنان را براى تو بيان داشت . آنان پس از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باقى ماندند و به پيشوايان گمراهى و دعوت كنندگان به آتش با دروغ و تهمت نزديك شده پس به آنان ولايت و حكومت بخشيدند ، و بر گردن مردم سوار گرديدند ، و به وسيله آنان به دنيا رسيدند ، همانا مردم هم با سلاطين و دنيا هستند ، مگر آن كس كه خدا او را حفظ كند ، اين يكى از آنچه ار گروه است .
دوم - اشتباه كار
دوم كسى كه از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چيزى را به اشتباه شنيده ، امّا سخن آن حضرت را درست حفظ نكرده است ، و با توهّم چيزى را گرفته ، امّا از روى عمد دروغ نمىگويد ، آنچه در اختيار دارد روايت كرده و به آن عمل مىكند و مىگويد من از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آن را شنيدهام .
اگر مسلمانان بدانند كه او اشتباه كرده ، و غير واقعى پنداشته ، از او نمىپذيرفتند ، خودش هم اگر آگاهى مىيافت كه اشتباه كرده آن را رها مىكرد .
سوّم - ناآگاهانى كه حديث شناس نيستند
و سومى شخصى كه شنيده پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به چيزى امر فرمود . ( امّا ) سپس از آن نهى كرد و او نمىداند ، يا شنيد كه چيزى را نهى كرد ، سپس به آن امر فرمود و او آگاهى ندارد ، پس نسخ شده را حفظ كرد ولى ناسخ را نمىداند . اگر بداند كه حديث او منسوخ است تركش مىكند ، و اگر مسلمانان نيز مىدانستند روايت او نسخ شده ، آن را ترك مىكردند .
چهارم - حافظان راست گفتار
دسته چهارم ، آن كه نه به خدا دروغ مىبندد و نه به پيامبرش دروغ نسبت مىدهد . دروغ را از ترس خدا ، و حرمت نگهداشتن از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دشمن دارد . در آنچه از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شنيده اشتباه نكرده ، بلكه آن را با تمام جوانبش حفظ كرده است ، و آن چنان كه شنيده بدون كم و كاست نقل مىكند .