و پاداش امتحان شدگان واجب نمىشد ، و ايمان آورندگان ثواب نيكوكاران را نمىيافتند ، و واژهها ، معانى خود را از دست مىداد .
در صورتى كه خداوند پيامبران را با عزم و ارادهء قوى ، گرچه با ظاهرى ساده و فقير مبعوث كرد ، با قناعتى كه دلها و چشمها را پر سازد ، هر چند فقر و ندارى ظاهرى آنان چشم و گوشها را خيره سازد .
اگر پيامبران الهى ، داراى چنان قدرتى بودند كه مخالفت با آنان امكان نمىداشت ، و توانايى و عزّتى مىداشتند كه هرگز مغلوب نمىشدند ، و سلطنت و حكومتى مىداشتند كه همهء چشمها به سوى آنان بود ، از راههاى دور بار سفر به سوى آنان مىبستند ، اعتبار و ارزششان در ميان مردم اندك بود ، و متكبّران در برابرشان سر فرود مىآوردند ، و تظاهر به ايمان مىكردند ، از روى ترس يا علاقهاى كه به مادّيات داشتند . در آن صورت نيّتهاى خالص يافت نمىشد ، و اهداف غير الهى در ايمانشان راه مىيافت ، و با انگيزههاى گوناگون به سوى نيكىها مىشتافتند .
امّا خداى سبحان اراده فرمود كه پيروى از پيامبران ، و تصديق كتب آسمانى ، و فروتنى در عبادت ، و تسليم در برابر فرمان خدا ، و اطاعت محض فرمانبردارى ، با نيّت خالص تنها براى خدا صورت پذيرد ، و اهداف غير خدايى در آن راه نيابد ، كه هر مقدار آزمايش و مشكلات بزرگتر باشد ثواب و پاداش نيز بزرگتر خواهد بود .
9 فلسفهء حج
آيا مشاهده نمىكنيد كه همانا خداوند سبحان ، انسانهاى پيشين از آدم عليه السّلام تا آيندگان اين جهان را با سنگهايى در مكّه آزمايش كرد كه نه زيان مىرسانند ، و نه نفعى دارند ، نه مىبينند ، و نه مىشنوند ؟ اين سنگها را خانه محترم خود قرار داده و آن را عامل پايدارى مردم گردانيد .
سپس كعبه را در سنگلاخترين مكانها ، بىگياهترين زمينها ، و كم فاصلهترين درّهها ، در ميان كوههاى خشن ، سنگريزههاى فراوان ، و چشمههاى كم آب ، و آبادىهاى از هم دور قرار داد ، كه نه شتر ، نه اسب و گاو و گوسفند ، هيچ كدام در آن سرزمين آسايش ندارند .
سپس آدم عليه السلام و فرزندانش را فرمان داد كه به سوى كعبه برگردند ، و آن را مركز اجتماع و سر منزل مقصود و بار اندازشان گردانند ، تا مردم با عشق قلبها ، به سرعت از ميان فلات و دشتهاى دور ، و از درون شهرها ، روستاها ، درّههاى عميق ، و جزاير از هم پراكندهء درياها به مكّه روى آورند ، شانههاى خود را بجنبانند ، و گرداگرد كعبه لا إله إلا الله بر زبان جارى سازند ، و در اطراف خانه طواف كنند ، و با موهاى آشفته ، و بدنهاى پر گرد و غبار در حركت باشند .
لباسهاى خود را كه نشانهء شخصيّت هر فرد است در آورند ، و با اصلاح نكردن موهاى سر ، قيافه خود را تغيير دهند ، كه آزمونى بزرگ ، و امتحانى سخت ، و آزمايشى آشكار است براى پاكسازى و خالص شدن ، كه خداوند آن را سبب رحمت و رسيدن به بهشت قرار داد . اگر خداوند خانهء محترمش ، و مكانهاى انجام مراسم حج را ، در ميان باغها