و نابودى پديدهها ، گواه دائمى بودن اوست . خدا يكى است نه با شمارش ، و همبستگى است نه با محاسبهء زمان ، بر پاست نه با نگهدارندهاى ، انديشهها او را مىشناسند نه با درك حواس ، نشانههاى خلقت به او گواهى مىدهند نه به حضور مادّى ، فكرها و انديشهها بر ذات او احاطه ندارند ، كه با آثار عظمت خود بر آنها تجلّى كرده است ، و نشان داد كه او را نمىتوانند تصوّر كنند ، و داورى اين ناتوانى را بر عهدهء فكرها و انديشهها نهاد . بزرگى نيست داراى درازا و پهنا و ژرفها ، كه از جسم بزرگى برخوردار باشد ، و با عظمتى نيست كه كالبدش بىنهايت بزرگ و ستبر باشد ، بلكه بزرگى خدا در مقام و رتبت ، و عظمت او در قدرت و حكومت اوست .
2 ويژگىهاى پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
گواهى مىدهم كه محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بنده و فرستاده خدا ، و پيامبر برگزيده ، و امانت دار پسنديدهء اوست « درود خدا بر او و عترت او باد » خدا او را با حجّتهاى الزام كننده ، و پيروزى آشكار ، و راه روشن فرستاد ، پس رسالت خود را آشكارا رساند ، و مردم را به راه راست وا داشت ، و آن را به همگان نشان داد ، و نشانههاى هدايت را بر افراشت ، و چراغهاى روشن را بر سر راه آدميان گرفت ، رشتههاى اسلام را استوار كرد ، و دستگيرههاى ايمان را محكم و پايدار كرد .
3 راههاى خداشناسى
اگر مردم در عظمت قدرت خدا ، و بزرگى نعمتهاى او مىانديشيدند ، به راه راست باز مىگشتند ، و از آتش سوزان مىترسيدند ، امّا دلها بيمار ، و چشمها معيوب است . آيا به مخلوقات كوچك خدا نمىنگرند ؟ كه چگونه آفرينش آن را استحكام بخشيد ؟ و تركيب اندام آن را برقرار ، و گوش و چشم براى آن پديد آورد ، و استخوان و پوست متناسب خلق كرد ؟ به مورچه و كوچكى جثّهء آن بنگريد ، كه چگونه لطافت خلقت او با چشم و انديشه انسان درك نمىشود ، نگاه كنيد چگونه روى زمين راه مىرود ، و براى به دست آوردن روزى خود تلاش مىكند ؟
دانهها را به لانه خود منتقل مىسازد ، و در جايگاه مخصوص نگه مىدارد ، در فصل گرما براى زمستان تلاش كرده ، و به هنگام درون رفتن ، بيرون آمدن را فراموش نمىكند ! . « 1 » روزى مورچه تضمين گرديده ، و غذاهاى متناسب با طبعش آفريده شده است . خداوند منّان از او غفلت نمىكند ، و پروردگار پاداش دهنده محرومش نمىسازد ، گر چه در دل سنگى سخت و صاف يا در ميان صخرهاى خشك باشد . اگر در مجارى خوراك و قسمتهاى بالا و پايين دستگاه گوارش و آنچه در درون شكم او از غضروفهاى آويخته به دنده و شكم ، و آنچه در سر اوست از چشم و گوش ، انديشه نمايى ، از آفرينش مورچه دچار شگفتى شده و از وصف او به زحمت خواهى افتاد . پس بزرگ است خدايى كه مورچه را بر روى دست و پايش بر پاداشت ، و پيكرهء وجودش را با استحكام نگاه داشت ، و در آفرينش آن هيچ قدرتى او را يارى نداد ، و هيچ آفرينندهاى كمكش نكرد . اگر انديشهات را به كار گيرى تا به راز آفرينش پى برده باشى ، دلائل روشن به تو خواهند گفت كه آفرينندهء مورچهء كوچك همان آفريدگار درخت بزرگ خرماست ، به جهت دقّتى كه جدا جدا در آفرينش هر چيزى به كار رفته ،
هامش
( 1 ) اشاره به علم : ميرمكو لوژىygolocemryM( مورچه شناسى )