بى خوابى و روزهايشان با تحمل تشنگى و روزهدارى ، سپرى مىگردد ، كه آسايش آخرت را با رنج دنيا و سيراب شدن آنجا را با تحمل تشنگى دنيا به دست آوردند . اجل و مرگ را نزديك ديده و در اعمال نيكو شتاب كردهاند ، آرزوهاى دنيايى را دروغ خواندند و مرگ به درستى نگريستند .
3 شناخت دنيا
آرى همانا دنيا خانه نابود شدن ، رنج بردن از دگرگونىها ، و عبرت گرفتن است ، و از نشانهء نابودى ، آن كه : روزگار كمان خود را به زه كرده ، تيرش به خطا نمىرود ، و زخمش بهبودى ندارد ، زنده را با تير مرگ هدف قرار مىدهد ، و تندرست را با بيمارى از پا در مىآورد ، و نجات يافته را به هلاكت مىكشاند .
دنيا خورنده ايست كه سيرى ندارد ، و نوشندهاى است كه سيراب نمىشود ، و نشانه رنج دنيا آن كه آدمى جمع آورى مىكند آنچه را كه نمىخورد ، و مىسازد بنايى كه خود در آن مسكن نمىكند ، پس به سوى پروردگار خود مىرود نه مالى برداشته و نه خانهاى به همراه برده است .
و نشانهء دگرگونى دنيا آن كه ، كسى كه ديروز مردم به او ترحّم مىكردند امروز حسرت او را مىخورند و آن كس را كه حسرت او مىخوردند امروز به او ترحّم مىكنند ، و اين نيست مگر براى نعمتهايى كه به سرعت دگرگون مىشود ، و بلاهايى كه ناگهان نازل مىگردد .
و نشانهء عبرت انگيز بودن دنيا ، آن كه ، آدمى پس از تلاش و انتظار تا مىرود به آرزوهايش برسد ، ناگهان مرگ او فرا رسيده ، اميدش را قطع مىكند ، نه به آرزو رسيده ، و نه آنچه را آرزو داشته باقى مىماند . سبحان اللّه ! شادى دنيا چه فريبنده و سيراب شدن از آن ، چه تشنگى زاست ! و سايهء آنچه سوزان است ! نه زمان آمده را مىشود رد كرد و نه گذشته را مىتوان باز گرداند ، پس منزّه و پاك است خداوند ! چقدر زنده به مرده نزديك است براى پيوستن به آن و چه دور است مرده از زنده كه از آنان جدا گشته ؟
4 ارزيابى دنيا و آخرت
چيزى بدتر از شرّ و بدى نيست جز كيفر و عذاب آن ، و چيزى نيكوتر از خير و نيكى وجود ندارد جز پاداش آن . همه چيز دنيا شنيدن آن بزرگتر از ديدن آن است ، و هر چيز از آخرت ديدن آن بزرگتر از شنيدن آن است . پس كفايت مىكند شما را شنيدن از ديدن ، و خبر دادن از پنهانىهاى آخرت . آگاه باشيد ، هر گاه از دنياى شما كاهش يابد و به آخرت افزوده گردد بهتر از آن است كه از پاداش آخرت شما كاسته و بر دنياى شما افزوده شود . چه بسا كاهش يافتههايى كه سود آور است ، و افزايش داشتههايى كه زيان آور بود ، همانا به آنچه فرمان داده شديد گستردهتر از چيزى است كه شما را از آن باز داشتند ، و آنچه بر شما حلال است ، بيش از چيزى است كه بر شما حرام كردهاند ، پس آنچه را اندك است براى آنچه كه بسيار است ترك كنيد ، و آنچه را بر شما تنگ گرفتهاند به خاطر آنچه كه شما را در گشايش قرار دادند انجام ندهيد .
خداوند روزى شما را ضمانت كرده و شما را به كار و تلاش امر فرموده ، پس نبايد روزى تضمين شده را بر آنچه كه واجب شده مقدّم داريد ، با اينكه به خدا سوگند آنچنان نادانى و شك و يقين به هم آميخته است كه گويا روزى تضمين شده بر شما واجب است ، و آنچه را كه واجب كردهاند ، برداشتند .