بن عيسى خواندند : « أحد » بى تنوين براى تخفيف ، قياسا على قوله : عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّه ( 1 ) ، و قول الشّاعر :
و لا ذاكر اللَّه الَّا قليلا ( 2 )
و در اعراب او دو وجه گفتند : يكى آن كه « هو » [ مبتداست و « اللَّه » بدل ( 3 ) است ] ( 4 ) [ 207 - پ ] و « أحد » خبر مبتداست كقولك : هو الرّجل منطق ( 5 ) و وجهى [ ديگر ] ( 6 ) آن كه « هو » مبتداست و « اللَّه » خبر اوست و « أحد » خبر بعد خبر است ، كقولهم : هذا حلو حامض و وجه سديگر ( 7 ) آن است كه : « هو » ضمير شأن و كار است ، « اللَّه » مبتداست و « أحد » خبر اوست ( 8 ) .
قوله : * ( اللَّه الصَّمَدُ ) * ، در « صمد » خلاف كردند . عبد اللَّه عبّاس و حسن و سعيد جبير گفتند : « صمد » آن بود كه مجوّف نباشد ، از اين جا بسته را مصمّد گويند .
سعيد مسيّب گفت : آن بود كه در او حشو نبود . شعبي گفت : آن بود كه طعام و شراب نخورد . عكرمه گفت : آن بود كه او را حاجت نبود به حدث ، و اين هر سه قول را مرجع با آن است كه مجوّف نيست ، و اين تفسير از جهت لغت باشد .
ابىّ كعب گفت : تفسير « صمد » آن است كه از پى اوست ، من قوله : * ( لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ ) * ، براى آن كه هر چه زاده باشد مرگ بر او روا باشد . شقيق بن سلمه
هامش
( 1 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 30 .
( 2 ) . اساس : اين بيت را در چهار سطر بعد نقل كرده است . چون اين شاهد براى استدلال بر حذف تنوين در « احد » آورده شده است ، نقل آن در اين جا مناسب مىنمايد .
( 3 ) . آد ، گا : خبر .
( 4 ) . اساس : زير وصّالى رفته است ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 5 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : منطلق .
( 6 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 7 ) . آد ، گا : سيم .
( 8 ) . اساس و قول الشّاعر : و لا ذاكر اللَّه الا قليلا ، كه محّل آن - چنان كه در سطور بالا گذشت - در اين جا زايد مىنمايد .