قوله : * ( وَالْعَصْرِ ) * ، اين قسمى است كه خداى تعالى كرد به عصر . مفسرّان در او خلاف كردند . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد به عصر ، دهر است و روزگار . ابن كيسان گفت : مراد به عصر ، شب و روز است ، و بامداد و شبانگاه را عصران خوانند و نيز شب و روز را ، بيانش قول شاعر و هو حميد بن ثور :
و لن يلبث العصران يوم و ليلة
اذا طلبا ان يدركا ما تيمّما
حسن بصرى گفت : ما بعد الزّوال ، ساعتى كه از پس زوال باشد تا به آفتاب [ 177 - پ ] فرو شدن آن را عصر خوانند . قتاده گفت : آخر ساعتى از ساعات روز . مقاتل گفت : نماز ديگر است و هى الصّلاة الوسطى .
* ( إِنَّ الإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ ) * ، جواب قسم است ، گفت : به حقّ عصر كه آدمى در خسران و نقصان و زيانكارى است . أخفش گفت : لفي عقوبة ، در عقوبت است . أعرج گفت : به دو ضمّ خوانند : خسرا .
* ( إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ) * ، آنگه استثنا كرد مؤمنان را از آن نقصان و خسران ، گفت : الَّا آنان كه ايمان آرند و عمل صالح كنند . گفتند : معنى آن است كه آدمى چون پير شود و ضعيف گردد ، از عمل باز ماند و قوّت و عقلش ناقص شود ، كارهايش متراجع شود ، الَّا مؤمنان كه ايشان آنگه كه پير شوند و قوّت ايشان ساقط شود ، همان عمل كه در جوانى كرده باشند ( 1 ) ايشان را مىنويسند ، و مثله قوله : لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ، ثُمَّ رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِينَ ، إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ( 2 ) - الاية .
و در قراءت عبد اللَّه مسعود آمد : * ( وَالْعَصْرِ إِنَّ الإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ ) * ، و إنّه فيه إلى آخر الدّهر . ابىّ كعب گفت : من اين سورت بر رسول - عليه السّلام - خواندم و گفتم : يا رسول اللَّه ! تفسير اين سورت . را بگو . گفت : * ( وَالْعَصْرِ ) * ، قسم است از خداى تعالى به آخر روز بر آن كه انسان - يعنى ابو جهل در خسارت و زيانكارى
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : كرده باشد .
( 2 ) . سورهء تين ( 95 ) آيهء 4 تا 6 .