* ( فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ ) * ، بد بارانى بود باران آنان كه ايشان را بترسانيدن ( 1 ) به عذاب خداى ، و ايشان نترسيدند ( 2 ) .
* ( قُلِ الْحَمْدُ لِلَّه ) * ، فرّاء گفت : اين خطاب است با لوط . خداى او را گفت بگوى اى لوط كه : * ( الْحَمْدُ لِلَّه ) * ، و باقى مفسّران برآنند كه : خطاب رسول ( 3 ) است - عليه السّلام ( 4 ) . بگوى اى محمّد : * ( الْحَمْدُ لِلَّه ) * ، سپاس خداى را بر نعمتهاى او ، و از جملهء آن ( 5 ) اهلاك كافران و دشمنان دين خداى بود .
مقاتل گفت : او را فرمود كه شكر كن مرا بر اعلام تو اين احوال و قصص گذشتگان ( 6 ) ، و حملش برعموم كردن اوليتر باشد . * ( وَسَلامٌ عَلى عِبادِه الَّذِينَ اصْطَفى ) * ، و سلام بر آن بندگان گزيده باد ، يعنى پيغامبران سلف ، مقاتل گفت و دليلش قوله : وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ ( 7 ) .
بعضى دگر گفتند ( 8 ) : اصحاب ( 9 ) رسولند . و بعضى دگر گفتند : امّت رسولاند كه اصطفاهم على سائر الامم ، كه خداى تعالى ايشان را بر دگر امّت برگزيد .
آنگه بر سبيل الزام حجّت به صورت استفهام گفت : * ( آللَّه خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ ) * ( 10 ) * ( ) * ، و قراءت بر آن است كه « الفى » در آرند ميان همزهء استفهام و « الف » وصل كه در « اللَّه » است ، تا فاصله باشد ميان هر دو همزه ، و كذلك قوله : آلآنَ ( 11 ) . . . ، و قوله :
أَ أَنْتَ قُلْتَ ( 12 ) . . . ، گفت خداى بهتر كه اين همه افعال و صنايع و نعمت كرده است يا آنچه شما به او شرك مىآرى و مىپرستى آن را از اصنام ؟
در خبر است كه رسول - عليه السّلام - چون اين آيت خواندى ، گفتى :
بلى ( 13 ) اللَّه خير و ابقى و اجلّ و اكرم .
* ( أَمَّنْ ) * ( 14 ) * ( خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ ) * ، بعضى اهل معانى گفتند در آيت حذفى و
هامش
( 1 ) . آب ، آج ، آز ، آل ، مش : بترسانيدند ، كا : بترسيدند .
( 2 ) . آل : بنترسيدند .
( 3 ) . آل : برسول ، مش : با رسول .
( 4 ) . آب ، آز كه .
( 5 ) . كا نعمتها .
( 6 ) . آط : گذشتگان .
( 7 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 181 .
( 8 ) . آب ، آز : گفتهاند .
( 9 ) . آب ، آل : امّت .
( 10 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : تشركون ، و ترجمهء اين كلمه در همهء موارد با همين قراءت سازگار است .
( 11 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 91 .
( 12 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 116 .
( 13 ) . آب ، آز ، مش : بل .
( 14 ) . آط : ام من .