مفعول له باشد . * ( وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً ) * ، و از آسمان آبى فرود آرد » ، يعنى ( 2 ) باران ، و زنده كند زمين را به او پس از آن كه بمرده باشد ، در اين آياتى ( 3 ) و علامتى هست گروه خردمندان را .
* ( وَمِنْ آياتِه أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالأَرْضُ بِأَمْرِه ) * ، و از آيات و عجايب او آن است كه آسمان و زمين به فرمان او ايستاده ( 4 ) است . * ( ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ) * ، آنگه چون شما را بخواند از زمين شما اجابت كنى و از زمين بيرون آيى ، يعنى روز قيامت و بعث براى حساب و جزا .
و بعضى گفتند : در كلام تقديم و تأخيرى است ، و التّقدير : ثمّ اذا دعاكم دعوة اذا انتم تخرجون من الارض . و « إذا » اوّل ظرفى است متضمّن شرط ، و دوم « اذا » ى مفاجات است .
* ( وَلَه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ كُلٌّ لَه قانِتُونَ ) * ، آنگه گفت : او راست هر چه در آسمانها و زمين است ، و همه او را قانت و مطيع [ 213 - ر ] باشند .
* ( وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُه ) * ، آنگه گفت : او آن خداى است كه ابتدا خلق او كرد ، بى آن كه هيچ بود از او ، و باز اعادت همو ( 5 ) كند پس از آن كه بميراند ايشان را .
عبد اللَّه مسعود خواند : « يبدى الخلق » ، حملا على قوله : * ( ثُمَّ يُعِيدُه ) * ، على قوله ( 6 ) :
هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ ( 7 ) ، و دليل عامّه قرّاء : كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ ( 8 ) .
* ( وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْه ) * ، يعنى ( 9 ) اعادت بر او آسانتر باشد از ابتدا .
ربيع بن خثيم و حسن بصرى و عوفى از عبد اللَّه عبّاس گفتند معنى آن است كه :
« هين » بى زياده و تفضيل . و افعل در كلام عرب بسيار آمد كه اگر چه صورت او افعل
هامش
( 1 ) . اساس : آمد ، به قياس با آط و معنى كلمه در قسمت آيات تصحيح شد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها آب .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز كا : آيتى .
( 4 ) . آط ، آز : استاده .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : هم او .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز كا انّه .
( 7 ) . سورهء بروج ( 85 ) آيهء 13 .
( 8 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 29 .
( 9 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آز : و آن به معنى ، مش : و آن يعنى .