يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا ، [ كوفيان ] ( 1 ) خواندند جز عاصم : به حذف « يا » اكتفاء بالكسرة عنها ، و باقى قرّاء به فتح ( 2 ) « يا عبادى » . إِنَّ أَرْضِي ، ابن عامر خواند : به فتح « ياء » ، و باقى قرّاء ساكن خواندند . حق تعالى گفت : يا ( 3 ) بندگان من كه ايمان آوردهاى ! زمين ( 4 ) فراخ است ، مرا پرستى يعنى اختيار معصيت ( 5 ) مكنى در طاعت هيچ مخلوقى .
سعيد جبير گفت : معنى آن است كه چون در زمينى معصيت كنند و شما باز نتوانى داشتن ، از آن جا به روى .
عطا گفت : چون شما را معصيت فرمايند از آن جا بگريزى كه زمين من فراخ است .
مجاهد گفت : زمين من فراخ است ، هجرت كنى بيانش : أَرْضُ اللَّه واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها ( 6 ) .
مقاتل و كلبى گفتند : در مستضعفان اهل مكّه آمد كه ايشان به مكّه اظهار ايمان نتوانستند كردن ، ايشان را گفت : هجرت كنى كه زمين مدينه فراخ است و آمن ( 7 ) .
مطرّف عبد اللَّه شخّيرى ( 8 ) گفت : يعنى روزى من فراخ است بر ( 9 ) بندگان من در زمين ، هر كجا باشى به شما رسد .
حسن بصرى گفت ( 10 ) و روايت كرد از ( 11 ) رسول - عليه السّلام - گفت : هر كه او دين خود بگريزاند از زمينى به زمينى ، و اگر همه يك بدست باشد ، بهشت واجب شود او را ، و در بهشت رفيق من باشد و رفيق ابراهيم . فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ ، مرا پرستى جز مرا مپرستى .
* ( كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ) * ، آنگه گفت : هر نفسى مرگ بچشد ، و كس از اين دام نجهد در هر زمين ( 12 ) كه باشد ، و پس آنگه مرجع و مآلش با من باشد ، پس چه باشد به ( 13 )
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، از آط افزوده شد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز كا و مش يا .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : اى .
( 12 - 4 ) . كا : زمينى .
( 5 ) . همهء نسخهء بدلها من .
( 6 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 97 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آل : ايمن .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آل : مطرّف عبد اللَّه شخّير .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آل : بهر .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : « گفت و » را ندارد .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آل : كه .
( 13 ) . آز ، مش : بر .