و در خبر است كه چون آدم - عليه السّلام - در زمين محتاج شد به آتش ، خداى تعالى جبريل را گفت : جمرهاى از دوزخ برگير و به آدم بر ، جبريل گفت : بار خدايا تو عالمترى اگر جمرهاى از دوزخ به زمين برم زمين با هر چه در او است سوخته شود .
گفت : برو و آن را هفت بار به آب بشوى آنگه به زمين بر .
و در خبرى ديگر هست كه اين آتش شما جزوى است از چهل و چهار جزء از آتش دوزخ ( 1 ) به انواع عذاب كه خداى تعالى اعداد كرده است در او - اعاذنا اللَّه و ايّاكم من عذابه ( 2 ) برحمته .
* ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ ) * - الآية ، حق تعالى بيان آن جمله كرد كه گفت :
* ( إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ ) * ، [ چون در آيت مقدّم بر اطلاق تحليل كرد بهيمة الانعام را از آن جا بعضى را استثنا كرد بر اجمال و حوالت بر آيت دگر كرد ، گفت : ] ( 3 ) * ( إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ ) * ، مگر آنچه بر شما خوانند پس از اين و اين دليل است بر آن كه تأخير البيان عن وقت الخطاب ( 4 ) روا باشد الى وقت الحاجة . چه محال است كه ( 5 ) حالت خواندن رسول - عليه السّلام - آن آيت كه در او گفت : * ( إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ ) * ، حالت خواندن اين آيت باشد . و به هر حال و به دو وقت فرو خوانده باشد و اين دليل باشد بر اين كه گفتيم خطاب كرد به اين آيت با جملهء مكلَّفان . گفت حرام كردند بر شما به لفظ ما لم يسمّ فاعله بر فعل مجهول و در قرآن از اين ( 6 ) بسيار است كه افعال خداى تعالى به لفظ ما لم يسمّ ( 7 ) گفته است براى آن كه معنى معلوم است و اشتباهى نيست .
و نحوه قوله : كُتِبَ عَلَيْكُمُ ( 8 ) . . . در جملهء قرآن . و قوله : * ( عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ ) * ( 9 ) . . . ،
* ( الْمَيْتَةُ ) * ، و اصل اين كلمه مشدّد است . آنگه تخفيف كردند . هر دو لغت است ، يقال :
ميت و ميّت و سيد و سيّد و هين و هيّن و لين و ليّن ( 10 ) . و اصل ميّت ميوت بوده است من مات يموت . و اين جا به تشديد نخواندهاند الَّا ابو جعفر المدنىّ . و بعضى اهل علم
هامش
( 1 ) . مر باشد .
( 2 ) . مت : ندارد .
( 3 ) . اساس و مت : افتادگى دارد ، از وز افزوده شد .
( 4 ) . مر : حاجت .
( 5 ) . وز در .
( 6 ) . مر نوع .
( 7 ) . تب ، مر فاعله .
( 8 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 178 .
( 9 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 16 .
( 10 ) . لت ، همهء مشدّدها را مقدّم آورده است .