الحضور او يحضره من الحضر و هو العدو ، يعنى عمل او را به حاضر كند آن جا براى جزا ، و يا بتازد او را براى جزا .
و « ما » في قوله : * ( ما عَمِلَتْ ) * ، روا باشد كه موصوله بود ، و روا باشد كه مصدرى بود ، اى عملها على معنى جزاء عملها .
و قوله : * ( وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ ) * رواه باشد ( 1 ) كه موصوله بود ، و روا بود كه مجازات را باشد . اگر موصوله باشد ، « واو » عطف بود و محلّ او نصب بود ( 2 ) . اگر « ما » مجازات باشد در « تودّ » دو وجه است : روا باشد جزم على الجزاء و رفع على الاستيناف ، كقول الشّاعر :
و ان اتاه خليل يوم مسئلة
يقول لا غايب مالي و لا حرم
و « تودّ » من الودادة ، يعنى تمنّا كند كه از ميان او [ و ] ( 3 ) ميان آن عمل بد كه كرده بود . * ( أَمَداً بَعِيداً ) * . غايتى و مسافتى دور باشد . و « امد » غايت باشد ، قال اللَّه تعالى : فَطالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ ( 4 ) . . . ، و قال النّابغة :
الَّا لمثلك [ 417 - پ ] او من انت سابقه
سبق الجواد اذا استولى على الأمد
سدّى گفت : امدا بعيدا ، اى مكانا بعيدا ، يعنى راهى دور .
مقاتل گفت : ما بين ( 5 ) المشرق و المغرب ، نظيره قوله : يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ ( 6 ) .
حسن بصرى گفت : تمنّاى آن كند كه كاشك تا هرگز آن عمل پيش او نيافريدندى ( 7 ) ، نظيره قوله : يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَه ، وَلَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَه ( 8 ) .
* ( وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّه نَفْسَه وَاللَّه رَؤُفٌ بِالْعِبادِ ) * ، اى رحيم من الرّافة و هى الرّحمة .
* ( قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّه ) * - الاية . حسن بصرى و ابن جريج گفتند : در عهد رسول
هامش
( 1 ) . دب : ما روا باشد .
( 2 ) . دب ، آج ، لب و .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . سوره حديد ( 57 ) آيه 16 .
( 5 ) . اساس : بين ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 6 ) . سوره زخرف ( 43 ) آيه 38 .
( 7 ) . وز : آن عمل با پيش او بيافريدندى ، دب ، آج : آن عمل با پيش او نياوردندى ، لب ، فق ، مب ، مر : افتادگى دارد .
( 8 ) . سوره حاقّه ( 69 ) آيه 25 و 26 .