كلبى گفت : مراد جهودانند كه خواستند كه از حروف تهجّى استخراج مدّت ملك امّت محمّد كنند به طريق حساب جمّل . ابن جريج گفت : مراد منافقانند .
حسن بصرى گفت : خارجيانند . قتاده چون اين آيت بخواندى و اين جا ( 1 ) رسيدى ، گفتى ( 2 ) حروريانند [ و صابيان ] ( 3 ) . بعضى دگر گفتند : جمله مبتدعانند .
عايشه گفت : رسول - صلى اللَّه عليه و آله - اين ( 4 ) جمله بخواند و گفت : چون آنان را بينى از اين امّت كه طلب تأويل متشابه كنند و به متشابهات قرآن تعلَّق و تمسك كنند و بر آن جدل كنند ، ايشان آنانند كه خداى تعالى ايشان را خواست ( 5 ) ، از ايشان احتراز كنى و با ايشان منشينى .
* ( ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ ) * ، اى طلب الشرك ، اين ( 6 ) براى طلب فتنه كنند ، و « فتنه » اين جا شرك است على قول الرّبيع و السدّي و ابن الزّبير و مجاهد ، بيانه قوله : و الفتنة اشدّ من القتل ( 7 ) .
و بعضى دگر از مفسران گفتند : مراد لبس و اضلال است و تخليط . و اصل كلمه امتحان و اختبار باشد در لغت ، يقال : فتنته بكذا اى امتحنته به ( 8 ) .
* ( وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِه ) * ، اى تفسيره [ 391 - ر ] و معناه و ما يؤول اليه المعنى ، تأويل آن باشد كه معنى با او شود ، و اصل او از اول باشد و أول رجوع باشد . و در عرف اهل علم تفسير فرقى هست ميان تفسير و تأويل ، كه بيان ( 9 ) معنى آيات محكم را تفسير گويند ، و بيان معنى آيات متشابه و دگر ( 10 ) وجوه و احتمالات او را تأويل گويند ، و حق تعالى لفظ تأويل در باب متشابه اطلاق كرد . حق تعالى باز نمود كه : اين قوم ( 11 ) دست از محكم بدارند و به دنبال متشابه در افتند به علَّت طلب تأويل ، و غرض ايشان
هامش
( 1 ) . مب : بدين جا .
( 2 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : گفت ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 3 ) . اساس : محو شده است ، با توجّه به آج افزوده شد ، مج ، وز : سايبيان ، دب ، لب ، فق ، مر : سابيان .
( 4 ) . همه نسخه بدلها آيه .
( 5 ) . همه نسخه بدلها به اين آيت .
( 6 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر از .
( 7 ) . سوره بقره ( 2 ) آيه 191 .
( 8 ) . آج ، لب ، امتحنه .
( 9 ) . همه نسخه بدلها : تأويل كشف .
( 10 ) . اساس : به صورت « ذكر » هم خوانده مىشود .
( 11 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : ايشان ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .