متكافى است .
اكنون بدان كه ( 1 ) معنى مالك قادرى باشد بر تصرّف در آنچه او را باشد كه تصرّف كند بر وجهى كه كس را نباشد كه او را از آن منع كند . و عاجز را وصف نكنند به آن كه مالك است ، براى آن كه مرجع معنى اين است با قادرى است . چون چنين باشد ، اين صفت خدا را - جلّ جلاله - ذاتى باشد و حاصل باشد در ازل و لا يزال .
و اصل او در لغت « شدّ » باشد ، من قولهم : ملكت العجين إذا شددت عجنه ، قال الشّاعر :
ملكت بها كفّي فأنهرت فتقها
يرى قائم من دونها ما ورائها
اى شددت .
و مصدر « مالك » ، ملك باشد ، و مصدر « ملك » ملك . و ملك مصدر هر دو باشد و در جاى ملك به كار دارند ، چنان كه : صوم و فطر و عدل ، يقال : مالك بين الملك و الملك . و ملك بين الملك ( 2 ) و المملكة . و ملاك كار قوام او باشد . و إملاك ، به زن دادن ( 3 ) باشد ، چون : انكاح ، براى آن كه او را به مالك زن مىكنى .
و قولى ديگر آن است كه : مالك ( 4 ) و ملك ، دو لغت است به يك معنى ، چنان كه : حاذرين و حذرين ، و فاكهين و فكهين ، و فارهين و فرهين . امّا در عرف ، فرقى ( 5 ) هست ميان ايشان ، و به هر حال ، ملك بليغتر از مالك باشد .
و در شاذّ اعمش و محمّد بن السّميقع خوانند : « مالك » ، به نصب « كاف » على تقدير : يا مالك . و عون العقيلىّ خواند : « ملك » ، على تقدير : هو ملك . و ابو حياة خواند ، « ملك » به جزم « لام » و رفع « كاف » ، و اين جمله شاذّ است نبايد خواندن .
امّا حجّت آن ( 6 ) كه مالك به نصب خواند ، به تعليل ( 7 ) * ( إِيَّاكَ نَعْبُدُ ) * تا خطاب شود ، اين تعليل ( 8 ) نافع نباشد ، براى آن كه با اوّل سورت چه كند ، * ( الْحَمْدُ [ لِلَّه ] ) * ( 9 ) خواند و
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها در .
( 2 ) . آج ، لب و الملكة .
( 3 ) . وز : زن دادنى .
( 4 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، وز به فتح لام و كسرها .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ظاهر .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها كس .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، مر : به علت .
( 8 ) . اساس : به صورت « تعلل » هم خوانده مىشود .
( 9 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد .