در مجمع از زجّاج نقل كرده :
فردوس باغى است شامل مزايا و محاسن تمام باغها . گروهى گفتهاند فردوس دره هائى است كه انواع علفها در آنها ميرويد . گفتهاند آن لغت رومى است منقول به عربى ما آن را در اشعار عرب نيافتيم جز در شعر حسّان كه گفته :
فانّ ثواب اللَّه كلّ موحّد جنان من الفردوس فيها يخلَّد طبرسى خود فرموده : فردوس باغى است كه در آن ميوه ، گل و ساير اسباب تمتّع و لذت جمع است .
در كشّاف گفته : « الفردوس : هو البستان الواسع الجامع لاصناف الثّمر » در قاموس آن را باغى كه جامع ميوه هاى تمام باغات است گفته و نيز درّه ها . . . كه زجّاج نقل كرده . قول اقرب نيز قول قاموس است .
به نظر نگارنده : مراد از ذكر اين كلمه بيان وسعت نعمتهاى بهشتى است و اينكه تمام وسائل راحتى در آن جمع است كه فرموده : * ( وَفِيها ما تَشْتَهِيه الأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الأَعْيُنُ ) * زخرف :
71 . و جملهء * ( جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ ) * مثل * ( جَنَّاتِ النَّعِيمِ ) * است .
كه راغب نعيم را نعمت كثيره معنى كرده و مثل * ( جَنَّاتِ عَدْنٍ ) * - . . . * ( جَنَّاتُ الْمَأْوى ) * در آيهء * ( كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا ) * فردوس صفت جنّات و مؤنّث است و مفرد مؤنّث صفت جمع مؤنّث آيد مثل « هبات وافرة » يعنى بهشتهاى واسع و پر نعمت منزل آنهاست .
فرّ :
فرّ و فرار بمعنى فرار كردن و گريختن است . * ( قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ ) * احزاب :
16 . راغب گويد : اصل آن بيان سنّ چهار پا است .
ظاهرا گاهى مراد از آن شدت بى ميلى و عدم رضا است . چنان كه در آيهء فوق و آيهء * ( قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْه فَإِنَّه مُلاقِيكُمْ . . . ) * جمعه : 8 .
پيداست كه فرار انسان از مرگ همان شدت بىميلى او بمرگ و تلاش در راه نمردن است .