تو ز قرآن باز خوان تفسير بيت * گفت ايزد ( ما رميت إذ رميت )
گر بپرانيم تير آن نى زماست * ما كمان وتير اندازش خداست
اين نه جبر اين معنى جبارى است * ذكر جبارى براي زارى است
جناب أستاذ بزرگوار عارف كامل ( آيت الله حسن زاده آملي - دام عزه ) در اين
باب مى فرمايد :
( بارى ديوار مى گويد من روشنم وراست مى گويد ، ولى روشنى براي أو بالذات
نيست بلكه بالعرض است ، چه اينكه روشن نبود وروشنى بر أو عارض شد وعقل
گويد : ( ما بالعرض ينتهى إلى ما بالذات ) . ( 1 )
وبه قول ميرفندرسكى :
هرچه عارض باشد أو را جوهري بايد نخست * عقل بر اين دعوى ما شاهد يكتاستى
جان اگر نه عارضستى زير اين چرخ كبود * اين بدنها نيز دائم زنده وبرپاستى
باز مى بينيم كه ديوار سايه داده است ، وهر كس مى داند كه اين سايه به ديوار
قائم است ، چه ، سايه از خود ، وجود في ذاته ندارد وسايه ديوار از شمس صادر
نشد ، چنان كه نور ديوار از شمس صادر شد ، ولى اگر خورشيد بر ديوار نمى تأبيد ،
سايه وجود نمى يافت . پس خورشيد اگر چه بالذات ، به ديوار سايه نداده بلكه
بالذات به أو نور داده است ، ولى وجود سايه به اشراق خورشيد است . پس ديوار
بالذات روشنى ندارد وبالعرض روشن است كه روشنى از شمس است . ونيز ديوار
هامش
( 1 ) - خيرالاثر در رد جبر وقدر ، تأليف علامه ، أستاذ حسن زاده آملي ، ص 108 .