( * ( سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ ) * ) ( 1 ) .
جالب اينكه « سيهزم » از ماده « هزم » ( بر وزن جزم ) در اصل به معنى فشار دادن جسم خشك است به حدى كه متلاشى شود ، و به همين مناسبت در متلاشى شدن لشكر و در هم شكستن آن به كار رفته است .
اين تعبير ممكن است اشاره اى به اين نكته باشد كه اگر چه آنها ظاهرا متحد و منسجمند ، ولى چون موجوداتى خشك و فاقد انعطافند در برابر يك فشار قوى درهم مىشكنند ، بر عكس مؤمنان كه صلابتى توأم با انعطاف دارند كه اگر تندباد حوادث كمر آنها را خم كند به زودى قامت راست كرده و باز هم در برابر حادثه مىايستند .
« دبر » به معنى پشت در مقابل « قبل » به معنى پيش رو است ، و ذكر اين كلمه در اينجا براى بيان پشت كردن به ميدان جنگ به طور كامل است .
اين پيشگويى در ميدان بدر و ساير جنگهاى اسلامى جامع عمل به خود پوشيد ، و سرانجام جمعيت قدرتمند كفار متلاشى شدند و فرار كردند .
در آخرين آيه مورد بحث مىافزايد : « تنها شكست و ناكامى در دنيا بهره آنها نيست ، بلكه » رستاخيز موعد آنها است و مجازاتهاى قيامت هولناكتر و تلختر است « ( * ( بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ ) * ) .
و به اين ترتيب آنها بايد هم در انتظار شكست تلخى در اين دنيا باشند ، و هم شكست تلختر و وحشتانگيزتر در آخرت .
« ادهى » از ماده « دهو » و « دهاء » به معنى مصيبت و حادثه بزرگ است كه راه خلاص و علاج و درمان ندارد ، و گاه به معنى شدت هوشيارى نيز آمده
هامش
( 1 ) با اينكه مناسب است « يولون الادبار » گفته شود بجاى آن « يولون الدبر » گفته شده ، زيرا اين كلمه معنى جنس دارد كه در حكم جمع است .