1 - بعضى گفتهاند منظور اين است كه خدا تدريجا از اراضى و سرزمينهاى مشركان مىكاهد و بر بلاد مسلمين مىافزايد .
اما با توجه به اينكه اين سوره در مكه نازل شده و در آن روز مسلمانان چنين فتوحاتى نداشتند اين تفسير ، مناسب به نظر نمىرسد .
2 - بعضى ديگر گفتهاند : منظور خراب شدن و ويرانى زمينها به طور تدريجى است .
3 - بعضى آن را اشاره به ساكنان زمين مىدانند .
4 - و بعضى خصوص دانشمندان و علماء را در اينجا ذكر كردهاند .
اما مناسبتر از همه اين است كه منظور از زمين مردم سرزمينهاى مختلف جهان است ، اقوام و افراد گوناگونى كه تدريجا و دائما به سوى ديار عدم مىشتابند و با زندگى دنيا وداع مىگويند ، و به اين ترتيب دائما از اطراف زمين كاسته مىشود .
در بعضى از روايات كه از امامان اهل بيت ع نقل شده اين آيه به مرگ علما و دانشمندان تفسير گرديده است ، امام صادق ع مىفرمايد :
نقصانها ذهاب عالمها :
« نقصان زمين به معنى فقدان دانشمندان است ( 1 ) » .
البته مىدانيم اين روايات معمولا براى بيان مصداقهاى روشن است ، نه اينكه مفهوم آيه را منحصر در افراد خاصى كند .
و به اين ترتيب آيه مىخواهد مرگ و مير تدريجى بزرگان و اقوام پر جمعيت و حتى دانشمندان را به عنوان يك درس عبرت براى كافران مغرور و بى خبر بيان كند و به آنها نشان دهد كه در مبارزه با خدا پيروزى براى آنها وجود ندارد .
سپس اين حقيقت را بازگو مىكند كه وظيفه پيامبر ص آنست كه مردم
هامش
( 1 ) نور الثقلين جلد 3 صفحه 429 .