و صدمات دشمن ذكر شده است « .
و در آيه 159 آل عمران « براى انجام كارهاى مهم ، نخست دستور به مشورت و سپس تصميم راسخ ، و بعد توكل بر خدا داده شده است » .
حتى قرآن مىگويد : در برابر وسوسههاى شيطانى « تنها كسانى مىتوانند مقاومت كنند و از تحت نفوذ او در آيند كه داراى ايمان و توكل باشند » إِنَّه لَيْسَ لَه سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ ( نحل 99 ) .
از مجموع اين آيات استفاده مىشود كه منظور از توكل اين است كه در برابر عظمت مشكلات ، انسان احساس حقارت و ضعف نكند ، بلكه با اتكاى بر قدرت بىپايان خداوند ، خود را پيروز و فاتح بداند ، و به اين ترتيب توكل اميد آفرين نيرو بخش و تقويت كننده ، و سبب فزونى پايدارى و مقاومت است .
اگر مفهوم توكل به گوشه اى خزيدن و دست روى دست گذاشتن بود معنى نداشت كه درباره مجاهدان و مانند آنها پياده شود .
و اگر كسانى چنين مىپندارند كه توجه به عالم اسباب و عوامل طبيعى با روح توكل ناسازگار است ، سخت در اشتباهند ، زيرا جدا كردن اثرات عوامل طبيعى از اراده خدا يك نوع شرك محسوب مىشود ، مگر نه اين است كه عوامل طبيعى نيز هر چه دارند از او دارند و همه به اراده و فرمان او است ، آرى اگر عوامل را دستگاهى مستقل در برابر اراده او بدانيم اينجا است كه با روح توكل سازگار نخواهد بود . ( دقت كنيد ) .
چطور ممكن است چنان تفسيرى براى توكل بشود با اينكه شخص پيامبر اسلام ص كه سر سلسله متوكلان بود براى پيشبرد اهدافش از هيچگونه فرصت ، نقشه صحيح ، تاكتيك مثبت ، و انواع وسائل و اسباب ظاهرى غفلت نمىنمود اينها همه ثابت مىكند كه توكل ، آن مفهوم منفى را ندارد .
« ثانيا » : توكل بر خدا آدمى را از وابستگيها كه سرچشمه ذلت و بردگى
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 297
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٩٧