« و اين چنين نيكوكاران را پاداش مىدهيم » ( * ( وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ) * ) .
« اشد » از ماده « شد » به معنى گره محكم است و در اينجا اشاره به استحكام جسمانى و روحانى مىباشد ، بعضى گفتهاند اشد ، جمعى است كه مفرد ندارد ، ولى بعضى ديگر آن را جمع « شد » ( بر وزن سد ) مىدانند ولى بهر حال معنى جمعى آن قابل انكار نيست .
منظور از حكم و علم كه در آيه بالا مىفرمايد ما آن را پس از رسيدن يوسف به حد بلوغ جسمى و روحى به او بخشيديم ، يا مقام وحى و نبوت است چنان كه بعضى از مفسران گفتهاند و يا اينكه منظور از « حكم » ، عقل و فهم و قدرت بر داورى صحيح كه خالى از هوا پرستى و اشتباه باشد و منظور از « علم » ، آگاهى و دانشى است كه جهلى با آن توام نباشد ، و هر چه بود اين « حكم و علم » دو بهره ممتاز و پر ارزش الهى بود كه خدا به يوسف بر اثر پاكى و تقوا و صبر و شكيبايى و توكل داد ، كه همه اينها در كلمه « محسنين » جمع است .
بعضى از مفسران مجموعه احتمالات حكم و علم را در اينجا سه احتمال ذكر كردهاند :
1 - حكم اشاره به مقام نبوت ( چون پيامبر حاكم بر حق است ) و علم اشاره به علم دين است .
2 - حكم به معنى خويشتن دارى در برابر هوسهاى سر كش است كه در اينجا اشاره به حكمت عملى است ، و علم اشاره به حكمت و دانش نظرى است ، و مقدم داشتن حكم بر علم ، به خاطر آنست كه تا انسان تهذيب نفس و خودسازى نكند به علم صحيح راه نمىيابد .
3 - حكم به معنى اين است كه انسان به مقام « نفس مطمئنه » برسد و تسلط بر خويشتن پيدا كند آن چنان كه بتواند نفس اماره و وسوسه گر را كنترل كند و منظور از علم ، انوار قدسيه و اشعه فيض الهى است كه از عالم ملكوت بر قلب
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 360
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٦٠