جبر الهى ، يا جبر طبيعى ، يا جبر اقتصادى ، و يا جبر محيط بدانند تنها به هنگام سخن گفتن و يا مطالعه در كتابها از اين مسلك طرفدارى مىكنند ، ولى در عمل حتى خودشان هرگز چنين عقيده اى ندارند ، به همين دليل اگر به حقوق آنها تجاوزى شود متجاوز را مستحق توبيخ و ملامت و محاكمه و مجازات مىدانند ، و هرگز حاضر نيستند به عنوان اينكه او مجبور به انجام اين كار است از وى صرفنظر كنند و يا مجازاتش را ظالمانه به پندارند و يا بگويند او نمىتوانسته است اين عمل را مرتكب نشود چون خدا خواسته يا جبر محيط و طبيعت بوده است ، اين خود دليل ديگرى بر فطرى بودن اصل اختيار است .
بهر حال هيچ جبرى مسلكى را نمىيابيم كه در عمل روزانه خود به اين عقيده پاى بند باشد بلكه بر خوردش با تمام انسانها برخورد با افراد آزاد و مسئول و مختار است .
تمام اقوام دنيا به دليل تشكيل دادگاهها و دستگاههاى قضايى براى كيفر متخلفان عملا آزادى اراده را پذيرفتهاند .
تمام مؤسسات تربيتى جهان نيز بطور ضمنى اين اصل را قبول كردهاند كه انسان با ميل و اراده خود كار مىكند و با تعليم و تربيت مىتوان او را راهنمايى و ارشاد كرد و از خطاها و اشتباهات و كج انديشيها بر كنار ساخت .
[ 2 - فعل « شقوا » و « سعدوا » ]
2 - جالب اينكه در آيات فوق « شقوا » به عنوان فعل معلوم « و سعدوا » به عنوان فعل مجهول آمده است ( 1 ) .
هامش
( 1 ) « سعدوا » از ماده « سعد » مىباشد كه به عقيده گروهى از ارباب لغت فعل لازم است و مفعول نمىگيرد ، بنا بر اين صيغه مجهول ندارد و لذا ناچار شدهاند كه آن را مخفف از « سعدوا » ( فعل مجهول از باب افعال ) بدانند ، ولى بطورى كه آلوسى در روح المعانى در ذيل آيه از بعضى از ارباب لغت نقل كرده فعل ثلاثى آن نيز متعدى است و سعده اللَّه و مسعود گفته مىشود بنا بر اين نيازى نيست كه ما اين فعل مجهول را از باب افعال بدانيم . ( دقت كنيد ) .