و يا به معنى گمراه ساختن از طريق ثواب و پاداشهاى روز قيامت است ، كه در واقع به مفهوم مجازات كردن خواهد بود .
و يا اينكه منظور از « اضلال » همانست كه در سابق نيز داشتهايم و آن بر گرفتن نعمت توفيق ، و رها ساختن انسان به حال خود كه نتيجه اش گمراه شدن و سرگردان ماندن در طريق هدايت است ، و اين تعبير اشاره لطيفى به اين حقيقت است كه همواره گناهان سرچشمه گمراهى بيشتر و دور ماندن از طريق هدايت است ( 1 ) .
و در پايان آيه مىفرمايد : « خداوند به هر چيزى دانا است » ( * ( إِنَّ اللَّه بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ) * ) .
يعنى علم و دانايى خداوند ايجاب مىكند كه تا چيزى را براى بندگان بيان نكرده است ، كسى را در برابر آن مسئول نداند و مؤاخذه نكند .
پاسخ به يك سؤال
بعضى از مفسران و محدثان چنين پنداشتهاند كه آيه فوق دليل بر اين است كه مستقلات عقليه ( آنچه را انسان بدون حكم شرع از طريق عقل خود درك مىكند ، همانند زشتى ظلم و خوبى عدالت و يا بدى دروغ و سرقت و تجاوز و قتل نفس و مانند اينها ) تا از طريق شرع تبيين نگردد كسى در برابر آنها مسئوليت ندارد .
و به تعبير ديگر تمام احكام عقل بايد بوسيله حكم شرع تاييد گردد ، تا براى مردم تكليف و مسئوليت ايجاد كند ، و بنا بر اين قبل از نزول شرع مردم هيچگونه مسئوليتى حتى در برابر مستقلات عقليه ندارند .
ولى بطلان اين پندار روشن است . زيرا جمله * ( حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ) * ( تا براى آنان تبيين كند و روشن سازد ) پاسخ آنها را مىدهد و روشن مىكند كه اين آيه
هامش
( 1 ) توضيح بيشتر در باره معنى هدايت و ضلالت در قرآن را در جلد اول صفحه 101 تا 103 مطالعه فرمائيد .