و خونخوار و فاسد و مفسد بودند به صورت جمعيتى متشكل و متحد و دانا با امكانات مادى و معنوى فراوان در آمدند .
سپس پيمانى را كه با خدا بستهاند ، يادآور شده ميگويد : « پيمانى را كه بطور محكم خدا با شما بست فراموش نكنيد ، آن زمان كه گفتيد شنيديم و اطاعت كرديم » .
( * ( وَمِيثاقَه الَّذِي واثَقَكُمْ بِه إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا ) * ) .
در اينكه منظور از اين پيمان كدام پيمان است ، دو احتمال وجود دارد ، نخست پيمانى كه مسلمانان در آغاز اسلام در « حديبيه » و يا « حجة الوداع » و يا « عقبه » و يا همه مسلمانان به مجرد قبول اسلام بطور ضمنى با خدا بستهاند و ديگر پيمانى كه به حكم فطرت و آفرينش ، هر كسى با خداى خود بسته است و همان است كه گاهى از آن بنام « عالم ذر » تعبير مىشود .
توضيح اينكه : خداوند به هنگام آفرينش انسان ، استعدادهاى قابل ملاحظه اى به او دارد و مواهب بىشمارى در اختيار او گذاشت ، از جمله استعداد مطالعه اسرار آفرينش و شناخت پروردگار بوسيله آنها و همچنين عقل و هوش و ادراكى كه بوسيله آن پيامبرانش را بشناسد و دستورهاى آنها را به كار بندد - خداوند با دادن اين استعدادها « عملا » از آنها پيمان گرفته كه اين استعدادها را عاطل و باطل نگذارند و از آن در مسير صحيح بهره گيرند و افراد انسان نيز « به زبان حال و استعداد » فرياد بر آوردهاند كه * ( سَمِعْنا وَأَطَعْنا ) * : « شنيديم و به كار بستيم » .
اين پيمان وسيعترين و محكمترين و عمومىترين پيمانى است كه خداوند از بندگان خود گرفته است و همان است كه على ع در خطبه اول نهج البلاغه به آن اشاره كرده مىفرمايد :
ليستادوهم ميثاق فطرته
: « پيامبران براى اين برانگيخته شدند كه مردم را دعوت به وفا كردن به پيمان فطرت كنند » .
بديهى است اين پيمان وسيع ، همه مسائل دينى را نيز در بر مىگيرد ( 1 ) .
هامش
( 1 ) شرح بيشتر در باره اين موضوع و اينكه چرا آن را « عالم ذر » مىگويند بخواست خدا در تفسير آيه 172 سوره اعراف خواهد آمد .