نازل گرديد ( 1 ) .
و اينكه در بعضى از روايات وارد شده كه اين سوره ناسخ است و منسوخ نيست ، نيز اشاره به همين موضوع است .
اين سخن با مطلبى كه در جلد دوم همين تفسير در ذيل آيه 281 سوره بقره گفتهايم كه طبق روايات آيه مزبور آخرين آيه اى است كه بر پيامبر ص نازل شده منافات ندارد ، زيرا اينجا سخن از سوره است و در آنجا سخن در باره يك آيه بود ! در اين سوره - بخاطر همين موقعيت خاص - تاكيد روى يك سلسله مفاهيم اسلامى و آخرين برنامههاى دينى و مساله رهبرى امت و جانشينى پيامبر ص شده است و شايد به همين جهت است كه با مساله لزوم وفا به عهد و پيمان ، شروع شده ، و در نخستين جمله ميفرمايد : « اى افراد با ايمان به عهد و پيمان خود وفا كنيد » .
( * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ) * ) .
تا به اين وسيله افراد با ايمان را ملزم به پيمانهايى كه در گذشته با خدا بستهاند و يا در اين سوره به آن اشاره شده است بنمايد ، درست همانند اين است كه شخص مسافر در آخرين لحظات وداع به نزديكان و پيروان خود تاكيد مىكند توصيهها و سفارشهاى او را فراموش نكنند و به قول و قراردادهايى كه با آنها گذاشته است ، وفادار باشند .
بايد توجه داشت كه « عقود » جمع « عقد » در اصل بمعنى « جمع كردن اطراف يك چيز محكم » است ، و به همين مناسبت گره زدن دو سر طناب يا دو طناب
هامش
( 1 ) تفسير برهان جلد اول صفحه 430 - بايد توجه داشت كه دستورهايى در باره وضو و تيمم و مانند آن در اين سوره منافاتى با آخرين سوره بودن آن ندارد ، زيرا بسيارى از اين دستورها جنبه تكرار و تاكيد داشته است ، لذا بعضى از همين احكام را در سوره نساء نيز مىبينيم .