تفسير عمومى خطبهء هشتاد و پنجم
1 ، 4 - و أشهد أن لا إله إلَّا اللَّه وحده لا شريك له الأوّل لا شيئى قبله و الآخر لا غاية له ( شهادت مىدهم به اين كه جز خداوند يكتا خدائى نيست ، او يگانه و بى - شريك است . او است آن موجود اوّل كه چيزى پيش از او نيست و او است موجود آخرى كه نهايت و غايتى ندارد ) .
به آن خداوند يگانه شهادت مىدهم كه وجود او اوّل مطلق و آخر مطلق است
( 1 ) خداوند يكتا و بيچون يك موجود متناهى و داراى امتداد كمى نيست كه براى او اوّلى و آخرى و وسطى تصوّر شود ، همچنان كه او بىشريك است ، زيرا نامتناهى است . اگر ذهن آدمى همين مقدار رشد پيدا كند كه بتواند حقيقت فوق امتداد كمّى را درك كند و بتواند از سلطهء كشش و پيش و پس كه مانند
هامش
( 1 ) . منظور از اوّل و آخر در همهء آيات قرآنى و احاديث ، دو نقطهء آغاز و پايان زمانى و مكانى نيست و بطور كلَّى بدان جهت كه ذات اقدس ربوبى ما فوق هر گونه بعد و كمّ متّصل و منفصل و ثابت و غير ثابت است ، لذا مقصود از دو كلمهء اوّل و آخر با نظر به قرائن همان جملاتى كه دو كلمهء مزبور در آنها آمده است ، احاطهء مطلق خداوندى بر هستى و عدم سبقت و لحوق چيزى بر او است .