گنجهايى از اموال بودند هلاك گرديدند ولى علماء تا روزگار باقيست زنده هستند هر چند بدنهاى آنها از نظر پنهان ، امّا آثار آنها در دلها موجود است .
مؤلف : در ميان اين اقوال همانطور كه گفتم تنها قول اوّل مورد اعتماد است زيرا اجماع مفسرين بر طبق همان قول است بعلاوهء خطاب در آيه مخصوص مؤمنين است و آنها مسلماً ميدانستند كه شهداء راه خدا هدايت يافته و بر حق ميباشند و نيز ميدانستند كه روز قيامت آنها زنده ميشوند و به پاداش خود ميرسند لذا صحيح نيست نسبت به اين معانى كه در قول دوم و سوّم مذكور است بمؤمنين گفته شود
« وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ »
.
و ديگر اينكه اگر مراد قول دوّم و سوم بود فائدهاى براى تخصيص اين معنا بشهدا نبود زيرا غير شهدا هم روز قيامت زنده ميشوند و از غير شهدا نيز افراد بسيارى هدايت يافته و داراى حيات به معناى دين صحيح و هدايت الهى ميباشند .
و نيز چون مؤمنين كه در آيه مورد خطاب واقع شدهاند ميدانستند هر كه در راه خدا بميرد بنام نيك و افتخار جاويد نائل گشته است لذا صحيح نيست به آنها گفته شود
« وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ . .
روى اين جهات ، تنها قول اول صحيح است و علّت اينكه حيات بعد از مرگ در اين آيه بشهدا تخصيص داده شده است با اينكه در واقع اين موضوع اختصاص به آنها ندارد اين است كه بشارتى ببازماندگان آنان و ساير مؤمنين - با توجّه بوصفى كه براى آنها در آيهء واقع در سورهء ديگر ذكر گرديده است كه
يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ
« 1 » - داده شود .
روح در عالم برزخ در قالب مثالى است
اگر كسى بگويد ما مىبينيم كه اجساد شهدا روى زمين افتاده و در آن آثارى
هامش
( 1 ) آيه 169 - 170 سورهء آل عمران يعنى كسانى كه در راه خدا بشهادت رسيدند زنده هستند و روزى خود را از پروردگار متعال دريافت ميدارند و به آنچه خداوند به آنها از فضل خود عنايت كرده است شادمان و مسرور ميباشند .