الجَنَّةِ قيعانٌ غُرّاسُها قَولُ المُؤمِنِ سُبحانَ الله ( 1 ) يعنى اظلهء آن ملكات حميده آن صور بهيه ، اشجار و اطيار مىشود . چنان كه مثنوى مشحون است از امثال اين مطلب . و در كلام اشارت است به آن كه از دم تو هم مرغ به وجود مىآيد ولى مرغ آخرت و ارباب كشف صورى از صاحبان نفس قدسيه و نفس گرم ، مشاهده صور مثاليهء آنها را در حال استعمال بدن هم مىكنند . همانا از اينجاست كه خواجه حافظ مىگويد :
ن 43 12 - ك 20 19 آتش ز ابتدا : يعنى در همين نشاهء اولى آتش بودند ، چه اعمال بد و ملكات رذيله آتش است به حسب باطن . حق تعالى مىفرمايد : * ( إِنَّ اَلَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ اَلْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً 4 : 10 ( 2 ) و نيز * ( إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ 9 : 49 ( 3 ) به جملهء اسميه كه منسلخ از زمان است ادا فرموده ، پس اينجا معنى است و در * ( يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ 40 : 16 ( 4 ) صورت مىگيرد . و مىشود كه مراد به ابتدا نشاهء علم باشد كه ماهى عليه همه در علم ازلى گذشته كه طينت شقى از ازل سجّينى بوده و طينت سعيد از ازل عليينى بوده كه اَلسّعيدُ سَعيدٌ فىِ الأزَلِ وَالشَّقِيُّ شَقِىٌ لَم يَزَل ( 5 ) اين است كه خواجه عبد الله انصارى هروى مىفرمايد : « همه از انجام ترسند و عبد الله از آغاز »
( وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ ) 50 : 21 ( 6 ) پس موجودات جميعاً به حسب امر تكوينى در