شرح مثنوى — صفحة 257

مىخواند شما را آن غنا نيست ، بلكه آن فقر است ، و نمودِ بود است . كه به جهت سِفلى و تربيت بدن دعوت مىكند . به خلاف ملك كه به جنبهء اعلى دعوت مىكند و تقويت عقل مىكند . و بدن و قواى بدن جهت فقر نفس است . و عقلِ بالفعل ، جهت غناى نفس . چه ، عقل را از خود و باطن ذات خود ، علم و قدرت و قواى درّاكه و فعّاله هست ، و غنى خواهد شد به عنايت خدا از تن و قوّتهاى آن . و از اينجاست كه بعضى از بزرگان ، ابليس را مكنّى به « ابى الليس » كرده‌اند . چه او مظهر اعدام ملكات است ، عدم علم و عدم حلم و عدم تقوى و عدم عقل نظرى و عقل عملى و مانند اينها . و در احاديث ، تعبير از آن به « جهل فرموده‌اند » : كه خدا آفريد عقل را و فرمود : اَدبِر ، فَاَدبَرَ ، و بعد فرمود : أقبِل فَأَقبَلَ ، و آفريد جهل را ، و فرمود : أدبِر فَاَدبَرَ ، پس فرمود أَقبِل فَلَم يَقبَل . ( 1 ) . يعنى به عقل فرمود : به عالم طبيعت برو ، رفت و فرمود : به جانب ما بيا ، آمد و به جهل فرمود : برو ، رفت و فرمود بيا ، نيامد