كافى بر امكان بازگشت دوباره به جامعهاى پيشرفته برخوردار مىباشد ، حتّى اگر شرايط آن در هيچ عصر و شهر و ديارى مهيّا نباشد .
تمدّن اسلامى افقى در دور دستها
نگاه ما به تمدّن اسلامى نبايد محدود به قالبهاى تاريخى و تجربيّات معاصر آن بشود . خطاست آنچه را كه در دوران اوّل تاريخ اسلام رخ داده كاملًا مطابق با اسلام بدانيم ، همچنين نمىتوان فلان تمدّن در فلان دورهء تاريخى يا مثالهاى معاصر در اينجا و آنجا را مطابق با اسلام بپنداريم .
چرا ؟
در پاسخ به اين سؤال بايد گفت كه محدود كردن تمدّن اسلامى راه ابداع و نوآورى را بر مسلمانان مىبندد و حركت آنان را بگونهاى محدود مىسازد كه نتوانند براى آيندهء خويش كارى انجام دهند .
حال آنكه مدينهء فاضلهاى كه اسلام براى ما ترسيم ساخته در افقى وسيع ، دور و بلند قرار دارد ، بر ماست كه به سوى آن حركت كنيم ، و به اندازهء وسع خود سعى بر به دست آوردن آن كنيم .
توحيد قلّهء تمدّن اسلامى
يكى از بارزترين تعاليم اسلام عبوديّت خدا و نفى ديگر عبوديّتها مىباشد كه در مناسك حجّ تبلور پيدا مىكند . و در حقيقت خداوند تمام پيامبران را براى نهادينه كردن اين حقيقت مبعوث ساخته است .
خداوند توحيد را كلمهء مشترك بين اديان آسمانى قرار داد ؛ همانگونه